Reportajen David Da Costa
Komunidade iha aldeia Caubai, Suku Uai-Laha Postu Administrativu Venilale Munisipiu Baucau, preokupa tanba iha Domingu loron 29 Juñu, grupu deskoñesidu kontinua na’ok komunidade sira nian ai-kameli iha Caubai Venilale, no komunidade nia ai-kameli ne’e lakon beibeik ona laos foin mak lakon.
Komunidade to’os nain, Manuel Pinto hateten tuir katak akontesimentu grupu deskoñesidu sira nauk Ai-kameli ne’e iha domingu kalan, dader ba kesi karau mak hetan ai-kameli ne’e grupu deskoñesidu sira tesi tiha ona, laos naun hun ida de’it maibé iha fatin barak grupu deskoñesidu sira tesi hotu, sira foti maka iha laran mean ne’e no mutin ne’e sira so’e hela. Ai-kameli laos foin maka lakon maibé Kada tinan ai-kameli sempre lakon.
“Akontesimentu ne’e akontese iha domingu kalan mak grupu deskoñesidu na’ok ai-kameli, iha dadersan hau ba kesi karau mak hare hetan ema tesi tiha ona ai-kameli, sira laos de’it na’ok hun ida ne’e de’it, kuase iha fatin barak ne’ebe grupu deskoñesidu tesi ida ne’ebe mak mean ona sira lori ida ne’e, ida ne’ebe mak la mean sira Soe hela de’it,” To’os nain Manuel Pinto konta Ba Neon Metin via telefone, Tersa 1/07.
Nia dehan seguransa iha maibé sira labele perkore ba fatin hotu-hotu liu-liu ba fatin sira ne’ebe maka dook husi Estrada.
“Maske seguransa iha maibé ami nafatin prekupa tanba kada tinan ami nia ai-kameli sira boot ne’e sempre lakon maibé lori ba ne’ebe ita la hatene looos,” Sira prekupa
Tanba ne’e, nafatin rekomenda ba autoridade seguransa atu kontinua buka tuir Grupu deskoñesidu hirak ne’e, tanba kada tinan ai-kameli sempre lakon maibé sedauk detekta ai-kameli hirak ne lori ba ne’ebe los.
Nune’e mós Xefe Suku Uai-Laha Postu Administrativu Venilale Munisipiu Baucau, Rafael Guterres, konta kornologia husi akontesementu grupu deskoñesidu sira nauk ai-kameli iha aldeia Caubai katak, hodi bainrua kalan ne’e ema deskoñesidu sira nauk komunidade sira nia ai-kameli, se maka nauk ema la haree ho matan, dader komunidade sira ba kesi sira nia animal maka sira haree ai-kameli hun boot ne’e ema foti tiha ona.
“Hodi bainrua kalan ne’e ema deskoñesidu maka nauk, ita mos la haree hetan, derepente ita ba maka haree ai-kameli ne’e tohar tun de’it, ida-be haree ba hun boot uituan ne’e lakon hotu ona. Ema ta’a ai-kameli ami la haree ho matan, ida ne’e kalan boot maka lakon, dader nain sira ba kesi kuda, karau, bibi maka hetan ai-kameli ema nauk lakon hotu ona,” dehan Xefe Suku Uai-Laha.
Nia dehan, Atu lori kazu ne’e ba oin maibé ema nauk ai-kameli ne’e se la hatene hotu, tanba grupu deskoñesidu sira mai fati ai-kameli ne’e lori ba ne’ebe komunidade no autoridade iha ne’e mos la hatene hotu. Tanba parte seguransa tenke tau atensaun masimu ba ida ne’e lae komunidade nia ai-kameli sei lakon hotu
“Ita atu lori kazu ne’e ba oin ita lahetan ema nauk ne’e, ne’e ita ba mos horsida ema husu se maka mai aprezenta kestiona ba se, ne’e deskoñesidu, tanba nauk ten sira lori ne’e sai husi fatin ne’ebe ami mos la hatene, tanba ne’e mak prezisa tau atensaun ba ida ne’e,’’ nia dehan.
Nia dehan seguransa Floresta nian ne’e iha, maibé sira la loron, ai-kameli ne’e lakon iha kalan, se guransa sira lao kalan maka hanesan ida ne’e, sira lao ho liman mamuk, ema sira deskoñesidu dala-ruma ba ne’e ho grupu maka ba, sira ba mesak maka ema oho tan tiha ne’eba, se maka atu lori kulpa ida ne’e. tanba sira nauk ai-kameli ne’e sira nia ekonomia la supesente ne’e maka sira foti ne’e.
Tanba iha Venilale ne’e laos suku Uai-Laha aldeia Caubai de’it maka lakon ai-kameli maibé kuaze komunidade nian ai-kameli ne’e lakon barak, iha suku Uai-Laha ho Uato-Hako, suku rua ne’e nia aldeia hamutuk ualu maka hanesan, Cau-bai, Luha-Oli, Caihurulale-Debaixo, Caihurulale-Decima, Lia-Bala, Osso-Gori, Uato-Assa no Uaitalibo ne’e lakon nia ai-kameli hotu, tanba komunidade sira hela iha ne’e misturadu mas admistrasaun maka keta-ketak.
Tanba ne’e, bainhira seguransa sira la’o kontrola grupu deskoñesidu sira para no la nauk, pois seguransa para grupu deskoñesidu sira mos kontinua fali nauk komunidade nia ai-kameli, tanba ne’eu rekomenda ba parte relevante sira atu tau seguransa masimu iha fronteira sira, tanba grupu sira nauk ne’e sei lori sai ba liur, ne’ebe tau seguransa masimu iha fronteira deit.
“Hau rekomenda ba governu tau seguransa masimu iha fornteira, atu nune’e bele halo check poin iha fronteira, tanba ai-kameli ne’e ema foti iha rai laran pasti iha fatin sai ne’e iha, fatin sai ne’e mak iha fronteira sira ne’e, atu ita bele detekta ema nia ligasaun ne’e to’o iha ne’ebe,” nia rekomenda.
