Hakerek-Na’in: Flabiano dos Santos, Denilson E. Da Costa, Baquita de Aroujo, Beatriz Godinho, Delfia Barra, Rosalia R. Aparicio, Leonita F. Amaral, & Revizór Teórika Miguel Gonçalves, M.I.Kom (Dosente Integral DCS-FCSP-UNTL)
Introdusaun
Haree ba realidade ohin loron, ema nia moris domina loloos ba teknolojia ne’ebé dijitalizadu, liu-liu hanesan media sosiál ne’ebé lori ona mudansa signifikativu iha aspetu oioin moris ema nian, inklui dinámika família sira, muda ona maneira halo interasaun, tanba fasil no lais atu halo komunikasaun ba malu, no influénsia ema hosi publisidade oioin iha média ne’ebé la iha limitasaun.
Média sosiál forma ho tipu oioin hanesan, faceboock, youtube, whastapp, tiktok, instagram nst, nu’udar meius ida permite ema ida-idak iha nia account tantu hosi labarik ki’ik to’o inan-aman atu halo interasaun ho sé de’it tuir nesesidade individu nian, ho forma liafuan, textu, foto no video sira.
Populasaun Timor-Leste hamutuk millaun 1.4 (Worldmeter, 2025). Husi totál ba populasaun ne’e, deskreve sira ne’ebé ativu uza media sosiál ho totál hamutuk rihun 578.5, iha inisiu tinan 2024 nian, ne’ebé reprezenta ho 42,2% hosi totál populasaun (Kemp. (2024). Prezensa media sosiál nian iha impaktu signifikativu ba komunikasaun família nian. Iha parte ida, hanesan instrumentu ida oferese oportunidade ba família, fasil hodi halo interasaun, la haree ba distánsia. Maibé, iha parte seluk, uza demais bele estraga komunikasaun no interasaun oin-ba-oin (face to face), ne’ebé importante tebes ba armonia família nian.
Iha vida real ema hotu hahú husi idade lararik to’o idade avansadu sira toman ona utiliza média sosiál. Nune’e media sosiál lori mudansa ne’ebé signifikativu ba ema nia moris, kria ona komunikasaun indireta, duké komunikasaun direta (face to face). Maske iha família ida nakonu ho ema, maibé ida-idak preokupa ho nia atividade rasik, dalaruma mós la loke espasu ba inan aman no oan atu halo komunikasaun ba malu.
Fundamentu Teóriku
Bazeia ba artigu ida-ne’e, teoria ne’ebé utiliza hodi análiza mak teoria S-O-R (Stilmulu Oraganism Response). Teoria S-O-R mai hosi siénsia psikolójiku no define S-O-R nu’udar teoria ida ne’ebé estuda hahalok hanesan atitude sira, opiniaun sira, koñesimentu ne’ebé ho termu afeitu no konasaun (Effendy, 2003). Nune’e bele define katak teoria S-O-R mak prosesu entre mensajen ida, reasaun komunikante nian no asaun ne’ebé akontese bazeia mensajen.
Elementu importante tolu iha modelu komunikasaun S-O-R, mak hanesan: Mensajen (Estímulu, S), Komunikante (Organizmu sira, O) no Efeitu (Resposta, R). Nune’e, asumsaun báziku hosi teoria S-O-R maka kauza hosi mudansa hahalok ka atitude ema nian depende ba kualidade hosi estímulu ne’ebé komunika ho organizmu, (Hariyanto D, 2021:99).
Haree husi modelu teoria komunikasaun ida-ne’e, katak modelu teori S-O-R, mak prosesu interasaun ida entre ambiente ka mensajen, ho komunikante no efeitu hosi mensajen ba hahlok sira, inklui mudansa sira ne’ebé akontese iha atitude ka hahalok nian. Ho ida ne’e haree ba impaktu media sosiál ba komunikasaun iha família ida nia laran, liuhusi mensajen sira iha média sosiál, tantu ho forma textu, lian, video, influénsia ema, no adapta sai ba mundu realidade nian.
Bazeia ba konseitu iha leten, uza teoria S-O-R (Estímulu-Organizmu-Resposta) hanesan baze ida hodi análize, bele komprende klean liután impaktu hosi média sosiál iha komunikasaun família nian. Teoria ida-ne’e ajuda hodi deskreve oinsá estímulu hosi média sosiál bele influénsia prosesu komunikasaun hosi indivíduu sira iha família no produz resposta oioin ne’ebé inklui impaktu pozitivu no negativu.
Média sosiál, hanesan inovasaun teknolójiku ida ne’ebé popular tebes, nu’udar fasilitadór ba interasaun umana. Média sosiál hanesan meiu ida iha internet ne’ebé permite utilizadór sira atu reprezenta sira-nia an rasik no halo interasaun, kolaborasaun, fahe, komunika ho utilizadór sira seluk no forma ligasaun sosiál virtuál sira, (Nasrullah, 2015). Iha artigu ida ne’e, atu esplora liután relasaun entre impaktu media sosiál no kualidade komunikasaun família nian, nomós oinsá ema ida-idak bele utiliza potensiál pozitivu hosi media sosiál iha sira-nia relasaun interpesoál no vida reál.
Métodu Peskiza
Prosesu hakerek artigu ida-ne’e, hala’o estudu kazu hodi buka hatene kona-ba temátiku ne’ebé dezeña ona. Liuhusi utiliza kestionáriu hodi hala’o survei iha terrenu, no análiza títulu ida-ne’e bazeia ba Teoria S-O-R (Estímulu-Organizmu-Resposta). Estudu ida-ne’e hala’o terenu hodi hetan dadus husi komunidade ne’ebé rezidente iha área Aldeia Quidion, Suco Vila Verde, Postu Administrativu Vera Cruz, Municipio Díli. Partisipante ne’ebé envolve no reprezenta komunidade hamutuk na’in ruanulu (20). Iha analiza aplika estatistikal deskritivu atu define total husi resposta partisipante sira-nian ho esperiénsia ne’ebé aprezenta.
Diskusaun
Iha era dijitál ida-ne’e, média sosiál sai hanesan parte ida ne’ebé labele haketak hosi ema nia moris loroloron nian. Plataforma sira hanesan Facebook, YouTube, Instagram, TikTok nu’udar ferramenta chating ida permite inan-aman, oan no ema seluk atu halo interasaun, fahe no ligadu nafatin. Maibé, uza média sosiál mós iha impaktu signifikativu no dinámika ba relasaun sira iha família laran. Mai ita haree klean liután oinsá média sosiál fó impaktu ba interasaun família nian, bazeia ba dadus ka informasaun sira ne’ebé rekolla husi komunidade sira iha área Vila-Verde.
Tempu Asesu Média Sosiál
Utiliza média sosiál tuir nesesidade atu bele kria interasaun ida ne’ebé efetivu ho ita nia ambiente família. Bazeia ba rejultadu survei husi komunidade na’in 20 iha área Vila Verde, ne’ebé gasta tempu hodi asesu ba plataforma média sosiál sira (Facebook, WhastApp, Youtube, Twitter, nst), iha na’in partisipante na’in 16 reprezenta 80% mak gasta tempu durante oras 2-3 ba leten hodi asesu plataforma médía sosiál sira kada loron. Embora partisipante na’in 4 reprezenta 20% mak gasta oras 1 mai kraik hodi asesu média sosiál kada loron.
Ida-ne’e indika katak média sosiál nu’udar parte integrante ida ba respondente sira-nia moris loroloron hodi asesu informasaun. Halo komunikasaun interativa ho ema seluk ne’ebé lais bele forma aspetu komunikasaun oioin ho forma dinámiku. Ezisténsia média sosiálfasilita atividade komunikasaun sai fásil, ema bele haruka foto, dokumentu, vídeo, no bele hasoru malu ho belun sira, tanba ne’e, iha termu ida katak média sosiál hadook sira ne’ebé besik no lori sira ne’ebé dook sai besik, (Herdiana, et all, 2023:17).
Uza média sosiál liu oras tolu loron ida bele indika dependénsia ida ne’ebé iha potensiál atu interfere ho interasaun direta, liuliu tempu ne’ebé tenke gasta ho família, no komunikasaun bele akontese sai virtuál liután iha uma-laran.
Informasaun iha Média Sosiál Influénsia ba Komunikasaun Família
Iha vida ema nian ohin loron média sosiál sai ona parte integrante ida ba ema nia moris, inklui interasaun família nian. Tuir dadus ne’ebé rekolla hosi komunidade sira iha área suku Vila Verde relasiona ho kazu ida ne’e, partisipa husi respondente na’in 20 no iha respondente na’in 16 reprezenta 80% ne’ebé konkorda katak informasaun hosi média sosiál influensia ba komunikasaun família nian. Enkuantu respondente 20% de’it maka sente katak mídia sosiál la afeta komunikasaun família nian no aprezenta ho razaun seluk katak depende ba nesesidade uzu no koñesimentu sira.
Maioria hosi respondente sira fiar katak konteúdu no informasaun ne’ebé mai hosi média sosiál iha impaktu signifikativu ba maneira oinsá família sira diskute no halo interasaun. Média sosiál oferese funsaun barak atu halo perturbasaun no “lulling” ka estraga nia utilizadór sira. Entaun, se ema ida la matenek atu uza média sosiál, sira sei gosta komunika ho “virtuál” duké ema ne’ebé real ka besik iha nia moris, (Herdiana, et all, 2023).
Maski iha interasaun iha média sosiál, ida-ne’e bele limita komunikasaun direta iha uma laran. informasaun hosi média sosiál bele rezulta ho forma redusaun iha kualidade interasaun pesoál nian, iha ne’ebé membru família sira komunika liu virtualmente duké diretamente.
Média Sosiál Fasilita Komunikasaun Inan–Aman no Oan Sira
Iha kontestu dezenvolvimentu teknolójiku ne’ebé lalais, média sosiál sai hanesan parte importante ida hodi estabelese relasaun sira entre família, tantu Aman, Inan, Oan no ema seluk. Iha kazu ida ne’e, bazeia ba rejultadu suvei hosi komunidade sira iha Vila Verde, tuir esperiénsia moris atuál, iha 80% hosi respondente sira ne’ebé konkorda katak média sosiál serve nu’udar fasilitadór ba komunikasaun entre inan-aman no oan sira. Iha 20% de’it hosi respondente sente katak média sosiál bele afeta ba komunikasaun direta ba aman, inan no oan sira iha uma laran. Iha kazu ida ne’e mós barak konsidera média sosiál hanesan ferramenta ida ne’ebé efetivu hodi hametin diálogu no interasaun entre membru família sira.
Média Sosiál hanesan fatin ida ne’ebé sira bele hetan divertimentu, komunikasaun, no partisipa iha ambiente sosiál. Liuhusi média sosiál, komunikasaun sei sai nakloke liután, envolve ema indivíduu barak no efisiente, (Nengah, 2021:74). Nune’e, média sosiál permite inan-aman no oan sira atu ligadu nafatin maski ida-idak iha ninia prekupasaun ba atividade indinvidual. Sira bele haruka mensajen ba malu, fahe foto, ka halo xamada vídeo, ne’ebé ajuda mantein ligasaun emosionál.
Média Sosiál Limita Tempu Hamutuk no Komunikasaun iha Uma Laran
Iha era dijitál ohin loron, média sosiál hanesan intrumentu ida ne’ebé labele haketak-an hosi moris lorloron, maibé ninia utilizasaun dala barak lori konsekuénsia sira ne’ebé ita la hakarak ba interasaun direta. Atu esplora kestaun ida-ne’e, bazeia ba rezultadu survei hosi respondente na’in-20, ema na’in 15 reprezenta 75% hosi respondente sira ne’ebé konkorda katak prezensa hosi média sosiál limita tempu hamutuk no komunikasaun direta, ida-ne’e indika preokupasaun signifikativu kona-ba impaktu hosi média sosiál ba interasaun direta iha uma laran. Enkuantu partisipante na’in 5 mak reprezenta 25% hosi respondente sira ne’ebé sente katak média sosiál la limita tempu hamutuk, bele mosu hosi hanoin katak média sosiál permite sira atu liga ho kriativu no fahe momentu sira, karik la halo iha interasaun direta. Aleinde ne’e ho razaun responde nian mós baze ba ema idaidak nia uzu rasik.
Persentajen signifikativu ida-ne’e indika konsiénsia ida kona-ba impaktu negativu hosi média sosiál ba interasaun direta iha família nia laran. Bainhira uza demais media sosiál sei fó impaktu ba interasaun família hanesan, a). Mosu individualizmu iha kuartu família nian, b). Iha distánsia entre labarik no inan-aman sira ne’ebé kauza hosi atensaun teknolójia, liuliu smartphone sira, c). Diminuisaun armonia entre família no d). Interasaun entre labarik no inan-aman sai menus no intensivu, (Nurliana, at all, 2023).
Media sosiál bele fasilita komunikasaun, maibé utiliza barak liu bele hamenus tempu ho hamutuk ho membru família sira, ida-ne’e mós bele fó dezafiu ba komunikasaun direta entre inan-aman ho oan sira, liuliu iha momentu sira ne’ebé importante iha família.
Impaktu Asesu Média Sosiál ba Komunikasaun iha Uma Laran
Ho utilizasaun média sosiál ne’ebé aumenta ba beibeik mak fenómenu ida ne’ebé presiza fó atensaun tanba bele afeta interasaun no hamosu komunikasaun virtuál iha uma laran. Iha kazu ida ne’e, tuir dadus ne’ebé rekolla liuhusi survei iha komunidade sira iha Vila Verde, reprezenta 70% hosi respondente 20, ne’ebé konkorda katak konteúdu hosi média sosiál hametin komunikasaun iha uma laran, 30% hosi respondente sira ne’ebé sente konteúdu iha média sosiál la hametin komunikasaun, ka sente katak konteúdu bele kontribui ba komunikasaun virtuál iha uma laran.
Respondente sira rekoñese katak, konteúdu hosi média sosiál bele fornese edukasaun relevante atu diskute entre membru família sira. Tuir Garlach ho Ely (1971) katak média, se komprende ho luan, kria kondisaun ne’ebé fó dalan ba aprende atu hetan koñesimentu(Nurfadhillah, 2021:9). Konteúdu ne’ebé fahe liuhusi média sosiál bele sai instrumentu ida atu hamosu konversa no diskusaun entre membru família sira. Konteúdu média sosiál hanesan notísia, informasaun, ka vídeo sira bele sai fonte ba diskusaun sira ne’ebé interesante. Ida-ne’e fó oportunidade ba membru família sira atu fahe hanoin no esperiénsia sira, nune’e hametin sira-nia ligasaun.
Tanba ne’e, presiza tau atensaun atu halo balansu entre utilizasaun média sosiál ho interasaun direta ka kontaktu vizual hodi mantein relasaun família bele metin. Tuir estudu balun dehan katak “excessive use of social networking sites harms family harmony overall, leading to lasting estrangement of breaking of family bonds, (Sultana, 2017)”. Nune’e atu maximiza benefisiu no minimiza risku, ita presiza komprende oinsa média sosiál funsiona no oinsá ita bele uza ho responsabilidade, hodi kria relasaun ida ne’ebé di’ak iha família.
Atu mantein armonia família iha era média sosiál, iha tipu balun hanesan, a.) kria aktividade interasaun família ne’ebé intensivu, b). limita tempu ba instrumentu dijitál sira c). kria espasu livre husi dijitál, d). uza teknolojia hamutuk: uza teknolojia hanesan instrumentu ida hodi aumenta interasaun família nian. hanesan haree ka noton filme hamutuk, kria jogu iha família laran, no e). harii konxiénsia entre membru família, (Nurliana, at all, 2023).
Xave atu mantein armonia família nian iha era dijitál maka halo balansu entre utilizasaun média sosiál ho moris reál. Hodi implementa pasu sira iha leten, hein katak família sira bele armonia no metin nafatin maski hasoru dezenvolvimentu teknolójiku ne’ebé lalais. Tanba família interasaun ho objetivu atu aduka fó koñesimentu báziku no abilidade báziku, relijiaun no fiar, valór morál, norma sosiál no perspetiva moris ne’ebé labarik sira presiza atu bele hala’o papél iha família no iha sosiedade.
Família kualidade mak família ne’ebé kria relasaun emosionál ne’ebé forte, suporta malu, no respeita malu entre membru sira. Família ne’ebé iha kualidade bele kria personalidade individuál ne’ebé di’ak, bele kontribui ho pozitivu ba sosiedade, no ajuda rezolve problema sosiál oioin tantu iha ambiente uma-laran ka sosiedade (Herawati et al, 2020). Bainhira kria ambiente ne’ebé seguru, nakonu ho domin, no suporta dezenvolve membru família hosi aspetu komunikasaun direta sira, bele fó importánsia ba família ne’ebé kualidade, ida ne’e la’ós de’it fó impaktu pozitivu ba membru família ida-idak, maibé mós fó impaktu ba sosiedade tomak.
Konkluzaun
Rezultadu estudu literatura konteúdu kona-ba “Impaktu Média Sosiál ba Komunikasaun Famíliar” ida-ne’e, mak fenómenu ida ne’ebé akontese no mudansa ba beibeik. Era dijitál muda ona dinámika interasaun iha aspetu hotu, inklui iha família laran, liuhusi elementu teknolójiku foun ne’ebé mosu mai ho nia verzaun rasik. Uza média sosiál bele iha impaktu signifikativu ba relasaun inan-aman no oan, tantu pozitivu no negativu. Komunikasaun liuhusi média sosiál bele fasilita asesibilidade no interasaun sira, maibé bele mós hamenus interasaun direta no perturba kualidade interasaun família nian.
Iha dezafiu husi média sosiál iha atividade sira hotu, maibé média sosiál nu’udar fasilitadór ida ne’ebé importante tebes iha aspetu oioin moris ema nian iha situasaun atuál, permiti ema fasil atu komunika, interasaun, buka siénsia, nst, ne’ebé la haree distánsia no la iha limitasaun espasu. Nune’e husi artigu ne’e, atu sujere katak usuáriu sira atu utiliza média sosiál tuir nesesidade hodi mantein kualidade komunikasaun, nomós uza ho matenek hodi kombina entre komunikasaun dijitál no komunikasaun direta (face-to-face), nune’e bele kria ambiente emosionál no hametin ligasaun entre aman-inan, oan no ema seluk ne’ebé hela hamutuk iha uma ida no iha relasaun viziñu no seluk tan.
REFERÉNSIA
Aan Herdiana, et aal, (2023). Agama, Moralitas, dan Media Social, Jakarta: CV Diva Pustaka.
Effendy (2003): Ilmu, Teori dan Filsafat Komunikasi. Bandung, Citra Aditya Bakti.
Hariyanto, D. (2021): Buku Ajar Pengantar Ilmu Komunikasi. Umsida Press
Herawati, at all (2020): Faktor-faktor yang Memengaruhi Pelaksanaan Fungsi Keluarga Di Indonesia. Jurnal Ilmu Keluarga & Konsumen, 13(3), 213–227. https://www.researchgate.net/publication/346348352_Faktor-Faktor_yang_Memengaruhi_Pelaksanaan_Fungsi_Keluarga_di_Indonesia, asesu iha 21/01/2025.
Kemp, Simon (2024): Data Deportal: The Internet Uses in Timor-Leste, https://datareportal.com/reports/digital-2024-timor-leste, asesu iha, 17/12/2024.
Keta, K. K. (2020): Pengaruh Media Sosiál Terhadap Komunikasi Interpersonal Orangtua Dan Remaja. Sumatera utara, Indonesia.
Nasrullah, R. (2015): Media Social. Bandung: Simbiosa Rekatama Media.
Nurliana, at all (2023): Dinamika Interaksi Keluarga dalam Era Digital: Implikasi terhadap Hubungan Orang Tua-Anak. Bandung: Ghalia Indonesia.
Septy, Nurfadhillah, (2021). Media Pembelajaran Pengertian Media Pembelajaran, Landasan, Fungsi, Manfaat, Jenis-Jenis Media Pembelajaran, dan Cara Penggunaan Kedudukan Media Pembelajaran,Sukabumi: CV Jejak, Angota IKAPI.
Sultana, S. (2017). Social Networking Sites (SNS) and Family Relationship: A study on youths of Dhaka City.
Suastika Nengah, (2021). Pendidikan Kewarganegaraan Berbasis Media Social. Jakarta Timu: Perkumpulan Rumah Cemerlang Indonesia.
Worldometer (2025). Timor-Leste Population, https://www.worldometers.info/world-population/timor-leste-population/, asesu iha 21 Jullu 2025.










