Reportajen Silvino Freitas
Relasiona ho pedidu fiskalizasaun abstrata ba lei organizasaun judisiaria artigu 76 alinea A ne’ebé tribunál deklara norma ne’e inkonstituisionál, maka deputadu husi bankada Frente Revolusionariu Timor Leste Indepedente (FRETILIN), konsidera dekretu Prezidente Republika ne’ebe nomeia Juiz Afonso Carmona, ba Prezidente Tribunál Rekursu (PTR) ne’e sofre ona nulidade insanavel, nune’e sira husu PTR atuál Afonso Carmona atu husik ona Tribunál Rekursu, no Prezidente Republika tenke nomeia fali Prezidente Tribunál foun, tuir konstituisaun haruka, nune’e karik Prezidente la kumpri desizaun Tribunál mak sira konsidera obstruisaun ba Justisa tanba Prezidente Republika jura iha momentu toma de posse, atu kumpri no sai defensoria ba konstiuisaun.
Deputadu Francisco dos Santos Boraluli dehan, husi sira nia pedidu fiskalizasaun abstrata ba Lei n° 4/ 2025, 28 abril, Lei Organizasaun Judisiáriu, nune simu ona notifikasaun akórdaun no desizaun Tribunal Rekursu nian ba sira nian rekerimentu, nune’e sira kongratula Juiz koletivu Tribunal Rekursu nian ne’ebé embora ho presaun oioin, husi poder polítiku hatudu duni sira nia independénsia profesionalismu no seríedade iha sira nia kna’ar, hodi hasai akórdaun númeru 05/CONST/2025/TR, NUC: 0042/25TRDIL, ne’ebé deklara Inkonstituisionalidade ho Forsa Obrigatóriu Jerál ba artigu 2.0 Lei n° 4/ 2025, 28 abril, 2.a alterasaun ba Lei Organizasaun Judisiáriu, ne’ebé aumenta artigu 76.0-A. Tribunal Rekursu kumpri duni ninia obrigasaun nu’udar última instánsia defensor ba Konstituísaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian.
“Ho akórdaun Tribunal Rekursu nian ne’e, afeta diretamente pozisaun Prezidenti Tribunal Rekursu atual, katak Juiz Afonso Carmona hanesan Prezidenti Tribunal Rekursu ne’e de faktu,no laiha ona legitimidade legal, tanba Prezidente Repúblika, nomeia Juiz Afonso Carmona liu husi dekretu Prezidenti númeru 35/2025 de 29 de Abril, ne’ebé bazeia ba alinéa j) husi artigu 86.0, konjuga ho númeiru 3 husi artigu 124 Konstituisaun, no mos lei vijente” dehan Deputadu Francisco dos Santos Boraluli liuhusi konferensia imprensa neebe halo iha sala bankada FRETILIN iha parlamentu nasional, (05/08).
Boraluli klarifika, lei vijente ne’ebé refere iha dekretu Prezidenti nian maka Lei n° 4/ 2025, 28 abril, Lei Organizasaun Judisiariu, ho nia aditamentu iha artigu 76-A, hodi estabelese mos kritéria sira atu sai Prezidente Tribunal Rekursu nian, ne’ebé ikus mai, liu husi akordaun ida ne’e, Tribunal deklara norma ne’e inkonstitusional ka kontra Konstituisaun, nune’e Dekretu Prezidenti nian hodi nomeia Juiz Afonso Carmona nu’udar Prezidenti Tribunal Rekursu, sofre ona nulidade insanável, tanba tuir artigu 2 númeru 3 Konstituísaun Repúblika ne’ebé hatete lei sira no aktu sira Estadu nian no mos poder lokal nian só bele vale bainhira halo tuir deit konstituísaun.
“Nulidade insanável ne’e signifika katak, aktu Prezidente Repúblika nian hodi halo nomesaun ba Prezidenti Tribunal rekursu ne’e nulu no la vale, hahú kedas husi inísiu nomesaun, ka ho liafuan seluk katak, nomeasaun ne’e la existe ka nunka akontese, tanba labele haketak aktu nomesaun liu husi dekretu Prezidenti Repúblika nian, ho norma ne’ebé Prezidenti Repúblika uza hodi halo nomeasaun ba Juiz Afonso Carmona” esplika Francisco Boraluli.
Nia dehan tan, tuir lolós Prezidenti Repúblika bele ezerse ninian kompeténsia Konstitusional tuir artigu 149 Konstituísaun Repúblika, hodi husu fiskalizasaun preventiva molok promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiáriu, maibe Prezidenti Repúblika la halo ida ne’e, Prezidenti Repúblika hili dalan lais nian, iha loron 28 Abril 2025 promulga alterasaun Lei Organizasaun Judisiáriu no iha loron tuir kedas, 29 Abril 2025 nomeia Juiz Afonso Carmona nu’udar Prezidenti Tribunal Rekursu, karik Prezidenti Repúblika husu duni Fiskalizasaun preventiva, Juiz Afonso Carmona la priense kritéria atu sai Prezidenti Tribunal Rekursu tamba Tribunal Rekursu sei deklara kritériu sira ne’ebé uza hodi nomeia Prezidenti Tribunal Rekursu atual, inkonstitusional hanesan akórdaun ne’ebé fo sai dadaun ne’e.
“Kaer ba desizaun tribunal nian ne’e, no mos atu salvaguarda integridade, independénsia no normal funsionamentu Tribunal Rekursu nian, ami husu Merítissimo Juíz Afonso Carmona atu voluntariamente husik hela ka dada-an husi Tribunal Rekursu ho dignidade tomak no ami husu Prezidenti Repúblika atu nomeia fali Prezidenti Tribunal Rekursu foun tuir konstituísaun haruka” nia dehan tan.
Fatin hanesan, Deputadu David Ximenes Mandati dehan, dezisaun tribunal rekursu nian neebe deklara inkontitusionalidade ba nomeasaun prezidente tribunal rekursu Afonso Carmona ne’e desizaun neebe as liu iha justisa timor nian, nunee mak prezidente la kumpri desizaun refere maka konsidera Obstruição a Justisa kuandu iha sosiedade maka lei la vigora ona sosiedade laiha ona justisa hodi mosu fali ditadura maibe timoroan hotu rejeita rejimi ditadura, tanba timor leste laos hanesan uluk neebe izola husi indonesia maibe iha embaixador sira neebe akompana.
“kuandu ita nia justisa la lao kuandu senor ida neeba nee lakohi nia nuudar politika nia hakarak hela iha neeba maibe nia jurista nia konsiente sasan sira nee nia hatene an, nia lakohi nia mak sei estraga nia dezisaun sira nee monu ba nulidade hotu” dehan Deputadu David Ximenes Mandati.
Deputadu Antonino Bianco mos fundamenta, akordu neebe fo sai husi tribunal nee obriga orgaun soberania inklui prezidente tenke kumpri no sidadaun sira hotu, nunee mos Prezidente Republika halo juramentu ba konstituisaun hodi sai defensoria ba kontituisaun maka tenke kumpri desizaun inkontituisional neebe tribunal hasai, nee Prezidente nia dever neebe obrigatoriu, la kumpri nee hamosu violasaun grave neebe konsidera nulidade.
