Reportajen David da Costa
Prezidente Parlamentu Nasionál (PPN) Maria Fernanda Lay ohin hasoru malu ho Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta hodi entrega Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan 2026 ba Prezidente Repúblika no iha momentu ne’e kedas Prezidente Repúblika José Ramos-Horta Promulga kedas OJE 2026 iha Prezidente Parlamentu Nasionál nia oin.
Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta, hateten, ohin Prezidente Parlamentu Nasionál Maria Fernanda Lay, lori Orsamentu Jerál Estadu tinan 2026 nian mai entrega no iha nia oin promulga kedas tanba durante fulan hira nia laran akompaña kona-ba debate lei Orsamentu Jerál Estadu ne’e, ne’ebé OJE ne’e laiha problema.
“Ohin ha’u simu PPN ne’ebé entrega Lei Orsamentu Jerál Estadu 2026, ohin kedas iha nia oin ha’u asina tiha ona, ha’u promulga tiha ona, balun bele hatete, ita boot la lee, ha’u akompaña prosesu ne’e iha fulan hira nia laran, ne’e maka Prezidente ida loloos halo, debate la’o dadun, primeiru iha orsamentu Jerál hanesan husi Governo ba Parlamentu Nasionál, ne’e fulan hira tiha ona, Agustu hahú tiha tiha, depois tama iha Parlamentu, tama ho tama, ha’u iha kopiah kedas ona Lee no akompaña, entaun ha’u haree laiha problema konstitusionalidade, ha’u la presiza haruka ba jurista sira, ha’u mos hatene,” dehan Prezidente Repúblika Ramos-Horta, ba jornalista sira, hafoin fó tomada de posse ba sidadaun nasionál no internasionál iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Kinta 27/11
Entaun Xefe estadu ne’e haree liña Orsamentu Jerais nian detalla balun ne’ebé nia konkorda ho ida ne’e, realokasaun orsamentu sira nian, balun hatete boot liu mas uluk uitavu governu, Eis Primeiru Ministru Taur Matan Ruak nian orsamentu boot uituan maibé ezekusaun lala’o. Maibé tinan ida ne’e ezekusaun orsamentál hahú maka’as.
“Ita haree ezekusaun orsamentál hahú tinan 2025 maka’as, entermus infrastrutura, tinan ida ne’e boot liu tan,” nia afirma.
Nia esplika, maibé infrastrutura la’os deit estrada nasionál, estrada rurál maibé infrastrutura mos hanesan eskola, tanba eskola la’os Ministru Edukasaun maka halo, ne’e Obras Públiku maka halo, bee kanalizasaun, irrigasaun sira ne’e laos Ministru agrikultura ne’e mos infrastrutura, entaun infrastrutura nia orsamentu boot duni.
“Balun dehan orsamentu edukasaun ki’ik, ki’ik tanba ita sira la lee, orsamentu ba infrastrutura barak inklui eskolas, inklui saniamentu bee ba eskola, inklui telekomunikasaun, purtantu buat sira ne’e ha’u lee hanesan ema ne’ebé hateten lee Orsamentu Jerál Estadu, tanba ne’e maka Prezidente Parlamentu lori mai hau hatene tiha ona, ohin kedas hau asin tiha ona,” nia dehan.
Entertantu iha loron 21 Novembru 2025, Parlamentu Nasionál (PN) liuhusi reuniaun plenaria estraordinária, aprova ona proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan fiskál 2026 ho montante $2.214.689,195 iha finál globál ho votu afavór 42, kontra 0 no abstensaun 23 husi FRETILIN no PLP.
Ho nune’e iha votasaun OJE 2026 pasa iha finál globál, Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária Parlamentu, sesta ne’e. Nia informa hafoin mudansa maibé laiha mudansa iha montante totál ne’ebé mantein $$2.214.689,195. “Maibé, iha redasaun finál, ha’u husu kuidadu didi’ak ho tabela ne’ebé altera”.
Iha aprovasaun ne’e meza envia hikas proposta lei OJE ne’e ba Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika hodi halo redasaun finál hafoin submete ba Prezidente Repúblika mak iha kompeténsia eskluziva atu halo promulgasaun.
Enkuantu, proposta OJE 2026 ne’e aloka ba saláriu no bensimentu $476.870.249, bens no serbisu korrente $447.904.446, transferénsia públiku $820.710.160, kapitál menór $32.556,96, kapitál dezenvolvimentu $436.647.379.
Proposta orsamentu iha sub-setór tolu hanesan ida koloka ba administrasaun sentrál, seguransa sosiál, no sub-setór Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi- Ambenu (RAEOA), ho totál billaun $2,291. Orsamentu ne’e prevee billaun $2,215 ba Administrasaun Sentrál, millaun $60 ba RAEOA, millaun $30 mai hosi reseita rasik, Seguransa Sosiál millaun $170, ne’ebé millaun $46 mai hosi reseita rasik.
Proposta OJE 2026 tuir estratejia Governu Konstitusionál Dasiak no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, hodi kanaliza rekursu atu hametin kapitál sosiál, investe iha infraestrutura, diversifika ekonomia no hametin boa governasaun. Kona-ba perspetiva makroekonómiku ba tinan 2026, Governu projeta kreximentu PIB nian ho 4,5%, ne’ebé sustenta hosi aumentu iha konsumu privadu no investimentu públiku, no inflasaun média anuál ne’ebé estabiliza besik 1,2%, hafoin tuun ba 0,5% iha tinan 2025.
Medida prinsipál sira, setór sosiál Iha setór sosiál Governu aloka milaun $74,2 ba saúde (inklui millaun $55,9 ba kuidadu saúde primáriu no millaun $4,5 ba reabilitasaun no konstrusaun ospitál sira), milaun $35,8 ba edukasaun (ho reforsu ba Programa Merenda Eskolár, konstrusaun no reabilitasaun ba saladeaula, reforma kurrikulár no formasaun profesór) no millaun $180,4 ba protesaun sosiál (ne’ebé millaun $170 ba Seguransa Sosiál no millaun $10,4 ba programa Bolsa da Mãe hodi apoia primeira infánsia).
Setór infraestrutura, iha setór infraestrutura prevee millaun $436 ba kapitál dezenvolvimentu, ho millaun $300 aloka ba fundu infraestrutura, millaun $107 ba liña ministeriál no millaun $29 ba munisípiu sira. Inklui millaun $223,4 ba enerjia (hodi habelar no moderniza rede elétrika nasionál, estudu kona-ba infraestrutura petrolífera no dezenvolvimentu projetu Tasi Mane) no millaun $20,2 ba no medida atu promove agrikultura (hodi reabilita sistema irrigasaun aumentu produtividade agríkola no mekanizasaun nian).
Setór ekonómiku, iha setór ekonómiku prevee millaun $32,1 ba apoiu empreza mikro, ki’ik no média no kooperativa no mós promove esportasaun ho produtu ne’ebé kualidade, millaun $4,3 hodi apoia medida iha área komérsiu no indústria, liu-liu ba hametin lojístika, promove investimentu estranjeiru no sustentabilidade industriál, millaun $104,7 ba setór petrolíferu, inklui esplorasaun ba bloku foun petrolíferu no minerál, estudu ba projetu Tasi Mane no dezenvolvimentu petrolíferu millaun $52 ba kriasaun sentru turístiku hodi apoia programa nasionál promosaun.
Setór Institusionál no boa governasaun Iha setór institusionál no boa governasaun Governu prevee millaun $12,7 atu hametin diplomasia no garante kumprimentu rekizitu adezaun ba ASEAN, millaun $16,2 atu reforsa setór justisa, millaun $37,1 atu apoia prosesu desentralizasaun no modernizasaun jestaun finanseira públika, no millaun $6,2 ba reforma funsaun públika no formasaun funsionáriu.
Nune’e ho proposta ida-ne’e, Governu buka atu asegura ezekusaun sustentável husi ninia polítika públika, atu konsolida integrasaun rejionál no promove dezenvolvimentu ida ne’ebé inkluziva, hodi prepara país ne’e hasoru dezafiu ekonómiku no sosiál tinan lima oin mai.









