Home Notisia Prezidente Republika Promulga ona OJE 2026: Promulga iha PPN nia oin

Prezidente Republika Promulga ona OJE 2026: Promulga iha PPN nia oin

401
0
Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta (Foto-David).

Reportajen David  da Costa

Prezidente Parlamentu  Nasionál (PPN) Maria Fernanda Lay ohin hasoru  malu  ho Prezidente Repúblika (PR) José Ramos-Horta hodi entrega  Orsamentu  Jerál  Estadu (OJE) tinan 2026 ba Prezidente Repúblika no iha momentu  ne’e kedas Prezidente Repúblika  José  Ramos-Horta  Promulga kedas  OJE 2026 iha Prezidente  Parlamentu  Nasionál  nia oin.

Prezidente  Repúblika (PR) José  Ramos-Horta, hateten, ohin Prezidente  Parlamentu  Nasionál  Maria Fernanda  Lay, lori Orsamentu  Jerál  Estadu tinan 2026 nian mai entrega no iha nia oin promulga  kedas tanba durante  fulan hira nia laran akompaña kona-ba  debate  lei Orsamentu  Jerál  Estadu  ne’e, ne’ebé OJE ne’e  laiha problema.

“Ohin ha’u simu PPN ne’ebé  entrega Lei Orsamentu  Jerál  Estadu 2026, ohin kedas iha nia oin ha’u asina  tiha ona, ha’u  promulga tiha ona, balun  bele hatete, ita boot  la lee, ha’u akompaña  prosesu  ne’e  iha fulan  hira nia laran, ne’e maka Prezidente ida  loloos halo, debate  la’o  dadun, primeiru iha orsamentu Jerál  hanesan husi Governo  ba Parlamentu Nasionál, ne’e fulan  hira tiha ona, Agustu  hahú  tiha tiha, depois  tama iha Parlamentu, tama ho tama, ha’u iha kopiah kedas ona Lee no akompaña, entaun ha’u haree laiha problema konstitusionalidade, ha’u la presiza  haruka ba jurista  sira, ha’u  mos hatene,” dehan Prezidente Repúblika Ramos-Horta, ba jornalista  sira, hafoin  fó tomada de  posse ba sidadaun  nasionál  no internasionál iha Palásiu  Prezidensiál Bairu-Pite, Kinta 27/11

Entaun Xefe estadu  ne’e  haree  liña  Orsamentu  Jerais nian detalla balun  ne’ebé  nia konkorda  ho ida ne’e, realokasaun  orsamentu  sira nian, balun  hatete  boot liu mas uluk uitavu governu, Eis  Primeiru Ministru  Taur Matan Ruak nian orsamentu  boot uituan maibé  ezekusaun  lala’o. Maibé  tinan ida ne’e ezekusaun  orsamentál hahú  maka’as.

“Ita haree ezekusaun orsamentál hahú tinan 2025 maka’as, entermus infrastrutura, tinan  ida ne’e  boot liu tan,” nia afirma.

Nia esplika,  maibé  infrastrutura  la’os  deit estrada  nasionál, estrada  rurál maibé infrastrutura mos hanesan eskola, tanba eskola  la’os Ministru  Edukasaun  maka halo, ne’e Obras Públiku  maka halo, bee kanalizasaun, irrigasaun sira ne’e laos Ministru  agrikultura ne’e  mos infrastrutura, entaun infrastrutura  nia orsamentu  boot duni.

“Balun dehan orsamentu  edukasaun  ki’ik, ki’ik  tanba ita sira la lee, orsamentu ba infrastrutura  barak inklui  eskolas, inklui  saniamentu bee ba eskola, inklui  telekomunikasaun, purtantu  buat sira ne’e  ha’u lee hanesan  ema ne’ebé hateten  lee Orsamentu  Jerál  Estadu, tanba ne’e  maka Prezidente  Parlamentu  lori  mai hau hatene  tiha ona, ohin kedas hau asin tiha ona,” nia dehan.

Entertantu iha loron 21 Novembru 2025, Parlamentu Nasionál (PN) liuhusi reuniaun plenaria estraordinária, aprova ona proposta Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tinan fiskál 2026 ho montante $2.214.689,195 iha finál globál ho votu afavór 42, kontra 0 no abstensaun 23 husi FRETILIN no PLP. 

Ho nune’e iha votasaun OJE 2026 pasa iha finál globál,  Prezidente Parlamentu Nasionál, Maria Fernanda Lay, fó sai iha sala plenária Parlamentu, sesta ne’e. Nia informa hafoin mudansa maibé laiha mudansa iha montante totál ne’ebé mantein $$2.214.689,195. “Maibé, iha redasaun finál, ha’u husu kuidadu didi’ak ho tabela ne’ebé altera”.

Iha aprovasaun ne’e meza envia hikas proposta lei OJE ne’e ba Komisaun C ba Asuntu Finansa Públika hodi halo redasaun finál hafoin submete ba Prezidente Repúblika mak iha kompeténsia eskluziva atu halo promulgasaun. 

Enkuantu, proposta OJE 2026 ne’e aloka ba saláriu no bensimentu $476.870.249, bens no serbisu korrente $447.904.446, transferénsia públiku $820.710.160, kapitál menór $32.556,96, kapitál dezenvolvimentu $436.647.379. 

Proposta orsamentu iha sub-setór tolu hanesan ida koloka ba administrasaun sentrál, seguransa sosiál, no sub-setór Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi- Ambenu (RAEOA), ho totál billaun $2,291. Orsamentu ne’e prevee billaun $2,215 ba Administrasaun Sentrál, millaun $60 ba RAEOA, millaun $30 mai hosi reseita rasik, Seguransa Sosiál millaun $170, ne’ebé millaun $46 mai hosi reseita rasik.

Proposta OJE 2026 tuir estratejia Governu Konstitusionál Dasiak no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu 2011-2030, hodi kanaliza rekursu atu hametin kapitál sosiál, investe iha infraestrutura, diversifika ekonomia no hametin boa governasaun. Kona-ba perspetiva makroekonómiku ba tinan 2026, Governu projeta kreximentu PIB nian ho 4,5%, ne’ebé sustenta hosi aumentu iha konsumu privadu no investimentu públiku, no inflasaun média anuál ne’ebé estabiliza besik 1,2%, hafoin tuun ba 0,5% iha tinan 2025.

Medida prinsipál sira, setór sosiál Iha setór sosiál Governu aloka milaun $74,2 ba saúde (inklui millaun $55,9 ba kuidadu saúde primáriu no millaun $4,5 ba reabilitasaun no konstrusaun ospitál sira), milaun $35,8 ba edukasaun (ho reforsu ba Programa Merenda Eskolár, konstrusaun no reabilitasaun ba saladeaula, reforma kurrikulár no formasaun profesór) no millaun $180,4 ba protesaun sosiál (ne’ebé millaun $170 ba Seguransa Sosiál no millaun $10,4 ba programa Bolsa da Mãe hodi apoia primeira infánsia).

Setór infraestrutura, iha setór infraestrutura prevee millaun $436 ba kapitál dezenvolvimentu, ho millaun $300 aloka ba fundu infraestrutura, millaun $107 ba liña ministeriál no millaun $29 ba munisípiu sira. Inklui millaun $223,4 ba enerjia (hodi habelar no moderniza rede elétrika nasionál, estudu kona-ba infraestrutura petrolífera no dezenvolvimentu projetu Tasi Mane) no millaun $20,2 ba no medida atu promove agrikultura (hodi reabilita sistema irrigasaun aumentu produtividade agríkola no mekanizasaun nian). 

Setór ekonómiku, iha setór ekonómiku prevee millaun $32,1 ba apoiu empreza mikro, ki’ik no média no kooperativa no mós promove esportasaun ho produtu ne’ebé kualidade, millaun $4,3 hodi apoia medida iha área komérsiu no indústria, liu-liu ba hametin lojístika, promove investimentu estranjeiru no sustentabilidade industriál, millaun $104,7 ba setór petrolíferu, inklui esplorasaun ba bloku foun petrolíferu no minerál, estudu ba projetu Tasi Mane no dezenvolvimentu petrolíferu millaun $52 ba kriasaun sentru turístiku hodi apoia programa nasionál promosaun.

Setór Institusionál no boa governasaun Iha setór institusionál no boa governasaun Governu prevee millaun $12,7 atu hametin diplomasia no garante kumprimentu rekizitu adezaun ba ASEAN, millaun $16,2 atu reforsa setór justisa, millaun $37,1 atu apoia prosesu desentralizasaun no modernizasaun jestaun finanseira públika, no millaun $6,2 ba reforma funsaun públika no formasaun funsionáriu. 

Nune’e ho proposta ida-ne’e, Governu buka atu asegura ezekusaun sustentável husi ninia polítika públika, atu konsolida integrasaun rejionál no promove dezenvolvimentu ida ne’ebé inkluziva, hodi prepara país ne’e hasoru dezafiu ekonómiku no sosiál tinan lima oin mai.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here