
Reportajen David da Costa
Estudante Ativu Universidade Nasional Timor Lorosae fo ultimatu ba ba Reitór UNTL João Soares Martins, atu Anula nia despaixu bazeia ba Nú. 52, 53/UNTL/R/XI/2025 ne’ebe maka taka Inspesaun, Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade UNTL nian, Se la Anula maka estudante sira sei halo manefestasaun hasoru Reitór ho nia estrutura sira.
Posta Vos Departamentu Politikas Publikas Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), José Alexandre Gama, hateten, Universidade UNTL, nu’udar instituisaun estadu (únika) iha Timor-Leste ne’ebé mai ho vizaun ida katak atu sai sentru exelente no sai hanesan espasu ba estuda, peskiza no dedikasaun komunitária, hodi dezenvolve siénsia, teknolojia no kultura iha Timor-Leste.
Tanba ne’e atu alkansa vizaun “sentru exelente mak Universidade UNTL tenke promove kestaun kualidade iha aspetu hotu-hotu tantu iha investimentu iha rekusus umanus no rekursus finanseiru.
Maibe Universidade Nasionál Timor Lorosa’e, Liu-husi Reitór João Soares Martins ho nia estrutura sira privitiza Universidade UNTL, liu-liu husi poder ne’ebé sira iha hodi foti desizaun tuir sira nia interese individu no grupu, nuneé hodi taka Diresaun Nasional Inspesaun Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade.
Ne’ebe iha funsaun boot tebe-tebs hodi garantia funsionamentu sistema kontrolu interna ho objetivu prevene irregularidade iha ambitu boa-governasaun ne’e mak hakerek mos iha vizaun UNTL da-ikus nian “Dezenvole kapasidade hotu atu oferese admnistrasaun ida ne’ebe transparante no matan-moris neon-nain liuhusi prátika governasaun di’ak.
“Tamba ne’e, Ami alumni no estudantes ativu sira husi Universidade UNTL, lamenta ho desizaun ne’ebé halo husi Reitór João Soares Martins ho nia aleadu sira ne’ebé uza nia poder hodi taka Inspesaun, Diresaun Naacional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade atu nune’e sira livre hodi pratika korupsaun ka fahe osan ba malu ho modu oioin,” dehan Porta Vos Departamentu Politikas Publikas, Universidade Nasional Timor Lorosa’e (UNTL), José Alexandre Gama, liu husi konferensia Imprensa iha Kampus kaikoli UNTL, Tersa 3/12.
Alende ida ne’e mós, durante Reitór nia mandatu hamos irregularidade barak liu-liu kestaun kualidade ne’ebé bele refleta iha avaliasaun programatiku husi ANAAA iha fakuldade sira maioria hetan valor C, no jestaun adminstrasaun no finansa bazeia ba auditoria interna 2024 pursentu 95 potensia fraude no kontrolu ona rekursu umanu UNTL hodi halo funsaunu tuir lei.
“Tanba ne ‘e mak ami estudante alumi no estudante ativu sira fo ultimatu ba Reitór atu Anula despaixu Reitór bazeia ba Nú. 52, 53/UNTL/R/XI/2025 hodi destroi ka taka Inspesaun, Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade, no husu Universidade atu prosesa tuir dalan legal,”nia sublña.
Nia salienta, nune’e mos husu atu loke kaixa UNTL hodi fo kompetensia ba Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade hodi halo auditoria ba osan hirak ne’ebe durante estudante sira kontribui.
“Bainhira la konsidera ami nia ezijensia mak ami sei halo asaun grava hasoru Reitór ho nia estrutura sira,’ nia afirma.
Nune’e estudante UNTL Ason Maubere mos hateten, iha laiha informasaun ne’ebé maka kalaru derepente deit husi despaisu Reitór mosu hodi taka ba Diresaun Nasional Auditoria, no Kontrolu ba Kualidade UNTL nian, tanba ne’e maka estudante la menta ho dezisaun ne’ebe maka Reitór liu husi nia poder hodi hatun despasio hodi taka auditoriu ne’e.
Tanba Auditoriu ne’e importante atu kontrolu masimu ba instituisaun estadu ne’ebe maka eziste iha estadu ida ne’e, tana universidade UNTL ne’e finasiu husi rua, orsamentu jeral estadu no osan ne’ebe maka durante ne’e estudante sira kontribui.
“Se kuandu taka auditoriu iha tendensia korupsaun ne’ebe maka buras iha UNTL, tanba ita hatene, instituisaun estadu presiza kontrola masimu, atu nune’e bele garante ninia kualidade tuir vizaun UNTL ne’ebe maka iha,”nia dehan.
Enkuatu antes ne’e iha loron sexta 14/11, Pro-reitór Rosalino Gomes keixa reitór atuál UNTL ba Departementu Servisu Investigasaun Kriminál (DSIC, sigla-portugés), ne’ebé alega halo abuzu podér, tan hatun despaixu hodi taka Diresaun Inspesaun Auditória Kontrolu Kualidade UNTL nian.
Maibé Reitór Universidade Nasional Timor Loros’e (UNTL) João Soares Martins halo klarifikasaun, nia parte taka Diresaun Inspesaun no Auditória, tanba la inklui iha estatutu foun ne’ebe maka universidade UNTL nian iha.
“Ha’u taka Diresaun Inspesaun no Auditória, tanba estututu foun la prevee iha ne’eba, enkuantu estatutu foun servisu auditóriu sei kompete ba kompetisaun fiskál úniku, ne’ebé ami husu ona Ministériu Ensinu Superiór Siénsia no Kultura, (MESCC,sigla portugés), atu nomea entidade ida mai, atu sai fiskál úniku iha UNTL”, dehan Reitór João Soares Martins iha GMT Dili, segunda 17/11.
Reitór ne’e konsidera, keixa reitór hanesan aktu indisiplinár, nune’e sei foti prosesu indisiplinár hasoru ema ne’ebé halo keixa. “Ha’u hanoin kestaun keixa reitór, ida-ne’e konsidera hanesan aktu indisiplinár, ita sei foti prosesu disiplinár ne’e, hasoru sira-neʼebé keixa reitór”.
Maibé taka Diresaun Inspesaun no Auditória UNTL nian ne’e normál, la’ós foin akontese iha UNTL, maibé governu rasik mós foti desizaun taka empreza públika no instituisaun públika.
“Kona-ba funsionáriu sira neʼebé iha diresaun auditória, servisu provizoriamente, parte UNTL destaka oan sira bá Diresaun Rekursu Umanu, depois, ita sei haree, hodi koloka tuir sira-nia abilidade no sira-nia área, ita labele tau ema arbiru,” nia sublña.
Nune’e mos, Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, (MESCC,sigla portugés), José Honório konsidera, dirijente balun iha Universidade Nasionál Timor Lorosa’e, viola regra universidade nian, tanba kesar reitór ba Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL).
Tanba ne’e, lolos ne’e sira nia servisu ne’e auditóriu interna, se sira hetan buat ruma ladi’ak, sira labele lori ba liur, maibé sira tenke entrega ba reitór, hodi bolu diresaun, no hatete diresaun ne’ebé mak halo sala, agora sasán sira iha UNTL sira lori hotu ba liur, ne’e sira mós kontra hela regra UNTL nian balu, hanesan funsionáriu públiku tenke kaer segredu, agora sira ba tau fali iha facebook, funsionáriu hanesan ne’e presiza aprende tan.
Maibé nomeasaun ne’ebé hetan la’ós permanente, nune’e laiha razaun ba se de’it, atu hetan kargu permanente durante servisu iha instituisaun Estadu. Tanba ne’e bainhira ema troka tenke simu.
“Kargu ne’e ema hotu nian, kargu labele tau iha fuan tenke tau iha bolsu, bainhira ema ne’ebé nomeia, ita hakarak nomeia fali ema seluk, ita tenke simu. Ha’u kontaktu kedas Komisáriu Funsaun Públika kona-ba pro-reitór Rosalino, ne’ebé ba keixa reitór iha PNTL, maibé loloos ne’e nia labele ba PNTL, se nia la kontente tenke ba Komisaun Funsaun Públika, hanesan funsionáriu públiku”.nia sublña.









