Reportajen David da Costa
Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta, kondekora Grau Kolár Orden Timor-Leste nian ba Embaixadór Estraordináriu no Plenipotensiáriu Japaun nian mai Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL), Tetsuya Kimura, Orden Timor-Leste mak nasaun nia onra aas liu, ne’ebé fó ba indivíduu sira ne’ebé hala’o ona servisu esepsionál no méritu ba nasaun ne’e. No kondekorasaun ida ne’e tuir Dekretu Prezidente Repúblika No.131 /2025, nu’udar rekoñesimentu ba ninia servisu esepsionál hodi aprofunda relasaun bilateral entre Timor-Leste no Japaun.
Embaixador Japaun mai Timor-Leste, Tetsuya Kimura, hatete, sénte kontente tebe-tebes simu konsiderasaun husi Xefe Estadu Timor-Leste José Ramos-Horta, Tanba ne’e agradese ba Xefe Estadu Timor-Leste ne’ebe maka fó ona kondekorasaun ida ne’e
“Onra boot ida mai ha’u atu simu kondekorasaun ida ne’e ohin loron. Ha’u agradese tebes ba konsiderasaun di’ak husi Prezidente Ida ne’e momentu ida ne’ebé emosionante tebes ba ha’u hafoin tinan tolu servisu iha Timor-Leste. Ha’u hakarak hato’o ha’u nia agradesimentu sinseru dala ida tan ba Prezidente ba orientasaun no asisténsia ne’ebé fó mai ha’u durante ha’u nia mandatu iha Timor-Leste no apoiu kontínuu ba Japaun no povu Japaun iha períodu tempu ne’ebé naruk liu, dezde antes ha’u nia mandatu,” dehan Embaixadór Japaun mai Timor-Leste Tetsuya Kimura liu husi nia diskursu iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 16/12.
Tanba ne’e haree fali ba tinan tolu ikus ne’e, hanesan priviléjiu ida atu sai sasin ba momentu istóriku Timor-Leste nia adezaun ofisiál ba ASEAN.
“Ha’u vizita uluk Timor-Leste iha tinan 2000 nu’udar diplomata foinsa’e ida ne’ebé destakadu iha ami nia Embaixada iha Jakarta. Ha’u vizita fali Timor-Leste iha tinan 2008 bainhira Japaun lidera diskusaun kona-ba Timor-Leste iha Konsellu Seguransa ONU nian. Liuhusi ha’u nia knaar nu’udar Embaixadór, ne’ebé hahú iha 2022, ha’u iha oportunidade atu observa rasik Timor-Leste nia prosesu harii nasaun to’o adezaun ba ASEAN,” nia haktuir.
Tanba Japaun tulun Timor-Leste nia esforsu harii nasaun dezde tinan 1999 no sei kontinua la’o hamutuk hodi rezolve Timor-Leste nia esforsu sira iha futuru. Relasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e dezenvolve liután liuhosi vizita nível-altu sira, hahú ho vizita ba Japaun hosi Primeiru Ministru Xanana Gusmão iha Dezembru 2023.
“PM sira hosi ita nia nasaun rua konkorda atu eleva relasaun ba “Parseria Abranjente”, ne’ebé hametin liután hosi Prezidente nia vizita ba Japaun iha fulan Agostu tinan ne’e. Pesoalmente, akompaña Prezidente nia vizita ba Japaun maka pontu aas liu iha ha’u nia kareira diplomátika,” nia subliña.
Tanba Ida ne’e hanesan ksolok boot ida atu hamutuk esperiénsia hahán Japaun nian, moris loroloron nian, no istória ho Prezidente ida, ne’ebé iha koñesimentu kle’an kona-ba kultura Japaun nian, ne’ebé mós hanesan admiradór ida hosi Diretór Akira Kurosawa, no ho komprensaun di’ak kona-ba espíritu “samurai” kortézia ba ema seluk, kumpre liafuan, no importánsia husi integridade.
“Susar atu reflete kona-ba tinan tolu ne’e iha diskursu badak ida, maibé buat ida ne’ebé ha’u haka’as-an atu halo ho konxiénsia maka atu vizita área rurál sira ho posivel. Bainhira konta fali, sai katak ha’u vizita ona aldeia 90 liu iha munisípiu hotu-hotu durante tinan tolu ikus ne’e. Ha’u halo vizita sira ne’e iha okaziaun sira hanesan inaugurasaun ba edifísiu eskola sira, sentru saúde sira no instalasaun bee moos sira nian,” nia dehan.
No mós vizita ona agrikultór sira, liuliu grupu feto sira, ne’ebé serbisu ba kultivasaun ai-funan ka modo fresku sira. Infraestrutura lokál liu 155 maka konstrui ona durante mandatu iha tinan tolu, no esforsu sira ne’e sei kontinua maski mandatu remata ona. Benvindu kalorozu ne’ebé maka hato’o mai hosi rezidente sira iha aldeia barak sei sai nafatin hanesan memória sira ne’ebé maka labele haluha.
“Maibé projetu importante balu la’o hela entre ita nia nasaun rua, inklui konstrusaun terminál pasajeiru nian iha Aeroportu Internasionál Prezidente Nicolau Lobato, projetu Ospitál Nasionál Guido Valadares, no inisiativa investimentu privadu sira hanesan konstrusaun ró no mega sentrál solar. Ha’u apresia tebes ba membru Governu Timor-Leste sira-nia dedikasaun no parseria besik,” nia informa.
Nia salienta, “Enkuantu ami la konsege kompleta preparasaun hotu-hotu durante ha’u nia kna’ar, ha’u hein atu vizita fali Timor-Leste nu’udar turista hafoin ha’u nia reforma hodi haree projetu sira ne’e remata no asiste Timor-Leste nia dezenvolvimentu ba oin ho ha’u-nia matan rasik”.
Nune’e mos interkámbiu ema ho ema sai mós prioridade. Programa Estajiáriu Tékniku hahú ona iha Japaun ba Timor-Leste. Numeru joven Timoroan ne’ebe aumenta oras ne’e tuir kursu lian Japaun. Liuhusi Japaun nia programa bolsa estudu no interkámbiu juventude, Japaun hein katak joven Timoroan no Japaun barak liután sei hametin sira nia amizade iha futuru.
“Ha’u hakarak espresa ha’u nia agradesimentu dala ida tan ba amizade, kooperasaun, no apoiu ne’ebé maka hato’o mai ha’u no ha’u nia família hosi parseiru barak durante ha’u nia estadia. Ha’u ho ha’u nia kaben agradese tebes ba laran di’ak no amizade besik ne’ebé hatudu mai ami hosi membru sira korpu diplomátiku nian. Ha’u hanoin fali dalaruma ha’u haree imi balun beibeik liu duké ha’u nia família rasik. Ha’u mós hetan enkorajamentu no konsellu barak,” nia agradese.
Tanba husi ofisiál governu Timoroan lubuk ida kona-ba implementasaun projetu kooperativa sira. Ba membru komunidade Japonés sira, obrigado ba kooperasaun ne’ebé besik liuhosi atividade sira ne’ebé konduzivu ba sosiedade iha Timor-Leste no ba partisipasaun iha eventu sira hanesan Festivál Japaun nian. Tanba esforsu naruk husi sidadaun Japaun ida idak, servisu hamutuk ho povu Timoroan iha nivel komunidade.
“Liután, ita iha belun Timoroan barak, ne’ebé dedikadu ba interkámbiu ema ba ema entre ita nia nasaun rua ne’e. Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia apresiasaun boot ba ita-nia maluk Timoroan sira. Ha’u agradese mós ho laran tomak ba jornalista sira hotu ne’ebé halo ona kobertura ba atividade barak husi ami nia Embaixada inklui sira ne’ebé iha área remota sira,”tenik nia.
Nia mos presiasaun ba Timoroan no Japaun husi nia Embaixada no JICA. Liu-husi sira nia apoiu, nia bele kumpre nia knaar ba tinan tolu. No agradese tebes ba nia kaben nooan-feto tanba moris hamutuk ho nia iha Timor-Leste, goza nia tempu iha ne’e, partisipa iha interkámbiu barak, no introdús kultura Japaun nian. Nia kaben partisipa mos iha Ikebana, aranjamentu ai-funan, workshop la’ós de’it iha Dili maibé mós iha munisípiu sira, haburas amizade ho feto lokál barak. Nia hakarak atu kontinua workshop sira-ne’e iha futuru.
“Timor-Leste to’o ona pontu virajen ida ho adezaun ba ASEAN, hetan oportunidade signifikativa ida ba dezenvolvimentu liuhosi prosesu integrasaun. Ha’u iha konfiansa katak Timor-Leste sei aproveita didi’ak oportunidade ida-ne’e hodi alkansa kreximentu ne’ebé sustentável. Japaun sei kontinua la’o hamutuk ho Timor-Leste nu’udar parseiru fiar-na’in no fuan ba fuan. Ha’u dezeja ksolok no saúde di’ak ba ita-boot sira ida-idak ne’ebé ohin prezente iha ne’e no ba povu tomak iha Timor-Leste,” Nia konklui.
Entertantu Prezidente Repúblika José Ramos-Horta hatete, Kondekorasaun ne’e, servisu Embaixadór Tetsuya Kimura nian, ne’ebé fó benefísiu ba Timoroan barak iha tinan hirak nia laran no fundamentál ba pás, estabilidade nasionál, no dezenvolvimentu Timor-Leste nian.
“Embaixadór Kimura la’ós de’it servisu nu’udar diplomata ida; nia la’o hamutuk ho ita nia povu. Liu husi vizita ba suku liu 90, nia liga parseria Japaun nian diretamente ba baze Timor-Leste nian, transforma diplomasia ba progresu tanjível iha saúde, infraestrutura, no oportunidade,” dehan Prezidente Ramos-Horta.
Nia afirma “Ninia dedikasaun kesi ona ita nia parseria komprensivu ida ne’ebé fortes no vibrante liu, ne’ebé sei benefísiu ba jerasaun sira tuirmai. Kondekorasaun ida ne’e nu’udar testemuña ba ida ba diplomata ida ne’ebé komprende no serbí duni ho laran ba ita nia nasaun”.
Tanba dezde estabelese relasaun diplomátika iha tinan 2002, Timor-Leste no Japaun harii ona parseria forte bazeia ba respeitu ba malu no valór komun sira nu’udar nasaun marítima ho istória reziliénsia nian. Japaun sai nu’udar apoiante xave ida ba Timor-Leste nia dezenvolvimentu, fornese asisténsia iha infraestrutura, kuidadu saúde, edukasaun, no redusaun risku dezastre (no protesaun ambientál sira seluk), liuhusi Ajénsia Kooperasaun Internasionál Japaun nian (JICA).
Atribuisaun Grau Kolár Orden Timor-Leste nian ba Embaixadór Tetsuya Kimura reflete respeitu no gratidaun ne’ebé kle’an husi povu Timor-Leste nian ba ninia servisu ne’ebé dedikadu no iha impaktu.
