Hakerek nain Zizi Vieira
Partida hosi ita nia lider nasional saudozu Dr. Francisco Guterez Lu-Olo, marka kapitulu boot ida ne’ebé foin remata iha istória Timor-Leste nian no importante tebes. Maski nia isin la iha ona ho ita, nia legadu sei moris nafatin iha povu nia laran, povu ne’ebé nia servi, luta ba, no hadomi durante nia moris tomak.
Durante tinan 24 naruk iha tempu okupasaun, nia hamriik metin iha foho no ai-laran hamutuk ho maun alin no inan feton barak ne’ebé barani hodi luta ba liberdade. Nia hasoru moras, hamlaha, susar, inserteza no hatau nia vida ba risku, la’ós ba interese rasik ka atu hetan fama, maibé ba mehi ida ne’ebé povu tomak nia, mehi atu Timor-Leste sei sai livre no soberanu.
Bainhira ema barak hili atu tauk, nia hili barani.
Bainhira ema barak buka moris diak no hakmatek, nia hili sakrifísiu.
Bainhira ema barak hanoin ba nia an rasik, nia hanoin ba nia rain.
Independénsia ba rai ne’e la mai hanesan presente ida. Independencia ne’e konkista ho ran, mate, no determinasaun maka’as hosi feto no mane barak hosi rai doben ne’ebé aten barani hanesan nia.
Depois da independensia, nia servisu ba nasaun la para. Hanesan revolucionáriu ida, nia la’os deit luta hodi liberta nasaun, maibé mos luta harii nasaun. Nia sai Prezidente Fretilin, Prezidente Parlamentu Nasional, no ikus mai Prezidente Repúblika. Maski okupa kargu aas liu hotu iha Estadu, nia kontinua nafatin hanesan ema humilde ne’ebé mai hosi foho no luta iha ai-laran.
Nia hatudu katak poder la troka nia.
Kargu la muda nia karakter.
Títulu lubuk ida ne’ebé nia lori la define nia valor.
Kualidade boot ida hosi nia lideransa ita bele hare’e klaru liu iha tempu rivalidade polítika sira. Durante nia vida polítika, nia simu kritika, atake, insultu, no dala barak hetan umillasaun publiku hosi adversariu polítiku sira. Maibé nia la responde ho odiu.
Nia la halo atake pesoal.
Nia la buka vingansa.
Nia la uza nia poder atu hatun ka hamonu ema seluk.
En vez de hili dalan konfrontu, nia hili pasiénsia.
Nia hili dignidade.
Nia hili kontrolu-an.
Ema balu interpreta nia kalma ho pasiensia hanesan fraqueza. Lae, ne’e mak hatudu duni nia forsa nudar stadista lolos.
Nia iha poder tomak atu defende an ho maneira hanesan. Nia bele responde atake hasoru atake. Nia bele husik orgulho no emosaun atu influencia nia desizaun. Maibé nia komprende buat ida ne’ebé estadista sira deit mak komprende: bainhira líder sira tau orgulho pesoál liu fali interese nasaun nia leten, povu mak sai vítima.
Tanba ne’e, nia hili Timor-Leste mak uluk du ke defende nia orgulho.
Nia simu kritika atu hametin unidade nasional.
Nia tahan moras iha nia laran atu prezerva dame.
Nia hili rekonsiliasaun du ke konflitu ne’ebe fasil liu ba ema atu monu ba tentasaun ne’e.
Ne’e mak marka karakter estadista lolos.
Iha mundu ida ne’ebé dala barak politika hetan dominasaun hosi ego, ambisaun no interese pesoál, nia kontinua kaer metin prinsípiu ne’ebé hatodan nia sentimentu rasik. Nia hatene katak lideransa la’ós kona-ba manan argumentu ruma. Maibe nia hatene katak lideransa mak servisu ba povu. La’os atu derrota adversariu ruma, maibé lideransa mak oinsa harii no hametin nasaun atu sai forte, la’os atu sobu.
Karik aspetu ida ne’ebé ita hotu haree hosi nia moris no hahalok mak maski nia okupa kargu aas liu iha rai laran, nia kontinua moris simples no la rai riku-soin boot to’o nia mate. Iha tempu ida ne’ebé dala barak poder politiku sai dalan atu hetan riku soin no privilejiu, nia moris nudar ezemplu klaru katak servisu publiku mak responsabilidade ne’ebé sagradu, la’os oportunidade ba negosiu ruma.
Nia riku-soin la sukat ho osan.
Nia riku-soin sukat ho sakrifísiu.
Nia riku-soin sukat ho integridade.
Nia riku-soin sukat ho respeitu no domin hosi povu nian.
Prova klaru hosi domin extraordináriu ne’ebé povu tomak hatudu ba nia mak bainhira nia fila mai ba dala ikus iha nia rai doben no hela fatin. Rihun ba rihun ema halibur-an hodi simu nia isin lolon iha Aeroportu Internasional Nicolau Lobato molok fila hikas hosi Malázia.
Ema ki’ik no boot.
Ema riku no kiak.
Foin-sa’e no katuas.
Hotu-hotu hamutuk iha sentidu ida deit: agradese ba ema ida ne’ebé dedika nia moris tomak ba povu no nasaun.
Fila ne’ebé naruk tebes hahu hosi estrada naruk to’o nia residencia oin no to’o ba uma laran, forma durante oras barak nia laran atu fo omenajen ikus ba nia isin lolon hatudu rasik povu nia domin ba nia. Entre sira ne’ebé hein kleur iha fila ne’e, iha mos povu ki’ik aileba sira ne’ebé hadomi no respeita nia tanba nia onestidade, humildade no nia kompromisu ba povu tomak.
Ohin loron, bainhira nasaun tomak fuan moras tanba nia partida, ita tenke lembra la’os deit kargu sira ne’ebé nia okupa, maibé valor sira ne’ebé nia representa.
Gerasaun sira tuir mai sei lee kona-ba nia moris iha livru istória nudar kombatente resistensia, lider partidu, Prezidente Parlamentu no Prezidente Repúblika. Maibé titulu sira ne’e la to’o atu hatudu se loos mak nia.
Buat boot liu ne’ebé nia hatudu mak la’ós kargu barak ne’ebé nia okupa ona.
Maibé ezemplu ne’ebé nia husik ba ita hotu.
Ezemplu humildade iha poder.
Ezemplu pasiensia iha tempu atake.
Ezemplu servisu ba ema seluk, ba povu, molok ba nia an rasik.
Ezemplu fidelidade ba nasaun aas liu fali du ke orgulho pesoal.
Partida hosi ita nia lider saudoso ne’e mos husik pergunta moral ida ba nasaun ne’ebé nia servi ho lealdade tomak:
Oinsá mak ita bele honra duni ema ida ne’ebé fo nia moris tomak ba nasaun?
Labele deit ho monumentu, medalha, serimonia Estadu ka diskursu sira. Hirak ne’e importante, maibé seidauk to’o.
Maneira ne’ebé dignu liu atu fo honra ba nia legadu mak labela haluha família ne’ebé durante tinan barak partisipa iha nia sakrifisiu.
Durante luta ba independensia, família suporta susar hamutuk ho nia.
Durante nia servisu ba Estadu, nia hili mak integridade no onestidade du ke akumula riku-soin ba nia aan rasik.
Nia husik mundu ne’e ho onra boot, la’os riku-soin.
Nia oan sira ne’ebé seidauk independente no sei kontinua estudu, sira merese atu hetan apoiu hosi Estadu no nasaun ne’ebé nia luta hodi harii.
Tanba ne’e, sei justu tebes karik Estadu garante nia oan sira bele kontinua sira-nia edukasaun to’o remata, hetan oportunidade atu dezenvolve sira-nia an, no sai sidadaun útil ba nasaun iha futuru.
Ne’e la’os karidade.
Ne’e la’os favor.
Ne’e mak forma ida hosi estadu no nasaun atu agradese nia heroi sira.
Forma ida atu hatudu katak estadu Timor-Leste respeita nia heroi sira no la haluha família sira ne’ebé suporta nia sakrifísiu hotu.
Maski laiha buat ida mak sei bele selu hotu sakrifísiu ne’ebé nia halo ba nasaun, apoiu ba nia família bele sai mensajen forte ba gerasaun futuru katak patriotismu, integridade no servisu ba nasaun ne’e sei tane aas nafatin!
Rai doben ne’e lakon ona figura ida, osan mean no oan ida ne’ebé di’ak liu ona.
Maibé nia legadu sei moris nafatin.
Sei moris iha ita-nia istória.
Sei moris iha ita-nia memoria hotu-hotu nian.
Sei moris iha valor sira ne’ebé nia hatudu ba ita hotu.
Obrigadu ba ita boot nia sakrifisiu.
Obrigadu ba ita boot nia lideransa.
Obrigadu ba ita boot nia humildade.
Obrigadu tanba ita boot hatudu mai katak domin ba nasaun boot liu domin ba ita nia an rasik.
Ita boot nia moris mak mensajen ida ba nasaun ida ne’e.
Ita boot nia sakrifísiu mak presente ida ba povu ne’e.
No ita boot nia legadu sei dura nafatin ba gerasaun hotu ne’ebé sei mai.
Deskansa iha dame, Dr Lu-Olo, Oan Doben no Matadalan Tebes Timor-Leste nian.
