Reportajen David da Costa
Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, Hatete, Myanmar la apoiu Timor-Leste nian adezaun ba iha ASEAN, laiha Impaktu ba Timor-Leste, tanba deklarasaun finál iha ona.
“Myanmar laiha impaktu ida, ha’u rasik ko’alia ho sira, nu’udar ita nia Primeiru Ministru ho Prezidente Repúblika ne’e laiha. Tanba deklarasaun finál iha simeira 46 ne’e finál ona, ami enkontru iha ne’eba, ha’u mós hasoru duni ekipa husi Myanmar ami ko’alia ba malu nu’udar maun alin,” dehan Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) Bendito Freitas, iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa 22/07.
Tanba ne’e tenke moris hamutuk nu’udar família ida ba ASEAN nian ne’ebé sira haree ba sira nia prosedimentu internu, tanba sira mós husu hakerek karta ba sira, no hakerek ona karta ba sira, laiha ona problema ho Myanmar.
“Sira husu karik Ministru bele hakerek karta ida ba ami nia Ministru, ida ne’e mós ita halo tiha ona, hakerek karta ba Myanmar ne’ebé ho Myanmar ne’e kestaun fixadu laiha ona,” Nia explika.
Tanba ne’e Timor-Leste agora prepara ba adezaun ASEAN nian ne’e mak tenke hanoin prepara. Karta ne’ebe Timor-Leste fó ba Myanmar ne’e hanesan relasaun bilaterál entre nasaun rua ne’e.
“Karta ne’e ita hakerek fó ba sira tanba hanesan ita nia relasionsmentu bilaterál, ha’u hanoin sira mós hatene, ita mós konkorda no ha’u ko’alia mós ho sira nia reprezentate mai iha reuniaun iha ASEAN ne’e di’ak tebe-tebes. Ami la’o hamutuk, desizaun sira ne’e finál tiha ona, Outubro ne’e ita sai membru ASEAN ona, ita loloos ASEAN hein ba formalizasaun,” nia esplika liu tan.
Tanba Timor-Leste ne’e komunga it prinsipiu ida ne’ebé Timor nia luta naruk, Timor-Leste fó valór ba Direitus Umanus, estadu direitu demokrátiku, tolerensia justisa sosiál, ne’ebé presiza tebe-tebes, Timor-Leste nia valores sira ne’e mak konstituisaun defende, Tanba ne’e Timor tenke proteze ida ne’e.
“Ita labele apoiu bainhira ema kontradis ita nia prinsipiu, maibé ita mós nu’udar membru rejionál ho sira, ita sempre iha ligasaun ho di’ak sira, la’ós kestaun ida ne’ebé forte tebe-tebes. Ha’u hanoin katak ida ne’e finál tiha ona ne’ebé naun vale penas ita kestióna kona-ba ida ne’e, ita prepara de’it atu bele ba iha ne’eba,” nia konklui.
Direitór Ezekutivu Luta Hamutuk, José Alves da Costa, Kona-ba Myanmar la apoiu Timor-Leste nian adezaun ba ASEAN ne’e, ladun hatene karik Prezidente Repúblika, José Ramos-Horta ho MNEK Bendito Freitas mak hatene liu kona-ba ida ne’e. Mais tuir agreementu ASEAN ninian, bainhira atu simu membru foun ida mós tenke hotu-hotu konkorda hotu signifika unaminidade, maibé mós tenke haree fila fali katak performa Myanmar rasik ne’e agora halo nusa. Iha ne’eba junta militár, entaun nasaun membru sira seluk mós daudauk ne’e sira la gosta hela, karik dala ida ka dala rua la partisipa iha konferénsia ASEAN ninian.
“Entaun ba ha’u ida ne’e ladun iha influénsia boot, tanba Myanmar rasik mós halo hela violénsia Direitus Umanus iha Myanmar no halo membru ASEAN ne’e hasoru moe boot ida. Tanba ninia membru sira balun halo hela violasaun Direitus Umanus ne’ebé ba ha’u nasaun seluk hanesan Singapura, Filipina, Tailandia, Malázia sira ne’e mak dezkorda ita nia adezaun ASEAN ha’u hanoin ida ne’e sai preokupasaun boot,” nia dehan.
Maibé se nasaun Myanmar de’it maka la apoiu Timor-Leste nia adezaun ba ASEAN ne’e laiha kestaun, fiar katak Timor-Leste sei tama ba ASEAN iha fulan Outubro.
Antes ne’e Myanmar ofisiálmente informa ona ba Malázia, prezidente atuál hosi Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN), katak sei la apoia adezaun Timor-Leste nian iha fulan-Outubru.
Pozisaun ofisiál Naypyitaw foin lalais ne’e hato’o ba prezidente ASEAN, hodi hateten katak Timor-Leste la konsege obedese ba prinsípiu la-interferénsia iha asuntu internu, hanesan konsagra ona iha Karta ASEAN.
