Reportajen David da Costa
Iha Timor-Leste, kada tinan governu implementa gaji 13 ba funsionáriu públiku sira, tanba ne’e agora tama ona ba fulan Dezembru nune’e funsionáriu hotu hein gaji 13, maibé sosiédade sivil konsidera ida ne’e la justu, ne’e halo trosa ba ema sira ne’ebé la hetan gaji 13, tanba presiza mós tetu didi’ak.
Vise Diretór Asosiasaun Hak, Antonino de Limas, hateten, gaji 13 ba funsionáriu públiku, karik nain ulun sira haree servisu maka’as, sira hatudu prestasaun servisu di’ak, entaun nain ulun sira deside atu fó gaji 13 ba funsionáriu públiku nune’e sira goja moris ne’e kontente iha natál no tinan foun.
“Loos, duni se ita ko’alia kona-ba justisa, ita kondisaun moris susar, populasaun sira servisu laiha, barak mak eskola hotu buka servisu araska, governu promete hela dehan atu loke kampu servisu maibé la realiza,” dehan Vise Diretór Asosiasaun Hak, Antonino de Limas, ba jornalista sira iha kampaun Hak Farol, Segunda 1/12.
Tanba governante sira promete dehan atu lori investór mai loke kampu servisu, inklui Prezidente Repúblika mós dehan ba buka investór sira lori mai Timor mais iha la hetan. Maibé depois sira hasai polítika gaji 13 fó ba funsionáriu públiku sira inklui nain ulun sira mós sei hetan gaji 13 hotu.
“Entaun ne’e la justu, ne’e halo trosa ba ita sira ne’ebé la hetan gaji 13, ba maluk sira setór naun formál sira faan sasan iha dalan ninin, gerobak sira ne’e, sira ne’ebé buka servisu moris araska, entaun hanoin ne’e injustisa, loloos la merese halo hanesan ne’e,”nia dehan.
Nia haktuir, se sira iha hanoin saida mak hatete ne’e se sira rekoñese katak ema barak moris susar, sira hetan gaji 13 sira halo festa mais depois lubuk ida dapur la suar, lubuk ida kesi kabun se sira morál ne’e iha karik la deside gaji 13 ne’e.
“Se hanoin osan mina ne’e hotu-hotu depende ba osan $18 biloens husi minarai, entaun se gaji 13 ba funsionáriu públiku, Ministru, Deputadu, Prezidente Repúblika, entaun ita mós husu fó nétik subsidiu $200 ba uma kain ida nune’e goza hotu, tanba osan ne’e ita nian hotu, labele sira mesak hetan gaji 13,” nia ténik.
Nune’e mos Dosente Institute of Business (IOB), Antonio Soares Martins hatete, gaji 13 ne’e iha ona lei ne’ebé hakarak ka lakohi Konsellu Ministru aprova ona, ne’ebé la kleur tan Konsellu Ministru aprova ona gaji 13, tanba ne’e lei ona. Ne’ebé tama ona iha ne’eba, hakarak ka lakohi Konsellu Ministru tenke aprova ona gaji 13, tanba la garante katak, tanba haree hanesan ne’e, ne’ebé Konsellu Ministru labele aprova la’e.
“Ita hanesan fó hanoin ne’ebé iha ona dalan Konsellu Ministru sei aprova ida ne’e, hodi bele fó ba funsionáriu públiku sira. Ne’e direitu traballadór sira nian, ha’u hanoin buat ne’e iha ona lei ne’ebé tenke la’o, anaunser ita halo revogasaun ba lei sira kona-ba gaji 13 ne’e oke. Tanba ita bele hato’o mais, ita mós hanoin katak ita nia populasaun sira barak la hetan to’ok gaji 13, maibé gaji 13 ne’e só ba de’it ida, rua mak heta, povu nafatin terus,” dehan Dosente IOB, Antonio
Nia argumenta tan gaji 13 laiha mós laiha problema, tanba funsionáriu públiku sira hetan hela saláriu, di’ak liu se hanoin karik halo fali buat seluk ba povu sira, labele ba de’it sira mak tinan-tinan sempre hetan hela de’it, povu nafatin moris terus, kiak nafatin.
“Ita nia rekomendasaun mak ne’e governu ka estadu atu fó gaji 13 ba funsionáriu públiku sira presiza tetu no hanoin didi’ak mós ba ita nia dezenvolvimentu rai laran, liu-liu ita nia povu sira ne’ebé sei moris kiak hela, moris mukit hela molok aprova gaji 13 ida ne’e,” nia rekomendasaun.
Tanba ne’e, labele taka matan aprova de’it, mais iha kraik ne’eba, asesu ba bee moos susar, asesu ba eletrisidade mós susar, estrada mós susar, ne’ebé tete didi’ak molok aprova gaji 13 ba funsionáriu públiku sira oha fulan Dezembru ne’e.
