Reportajen: Umbelina dos Reis
Fundasaun Alola liuhosi sub-programa hau hili atu kura (HALIKU), hamutuk ho Ministériu da Saude (MS), komite nasionál kankru susun Timor-Leste (KNKSTL), no parceiru sira seluk realiza atividade komemorasaun loron mundiál kankru ba dala-12 ho tema “Deteksaun sedu bele salva vida”, objetivu hosi marsa ne’e oinsa atu partilla informasaun ba publiku liu-liu ba komunidade sira nune’e hetan moras ruma iha isin tenki lalais ba konsulta iha fasildade saude hodi salva vida.
Diretora Ezekutiva Fundasaun Alola, Maria Imaculada Guterres hateten, ohin loron 14 Fevereiru Fundasaun Alola Alola hamutuk ho Ministériu da Saude no parceiru sira komemora loron mundiál kankru ba dala-12, Objetivu hosi atividade ne’e oinsá atu hasae komunidade ka publiku nia koñesimentu, no konsiénsia konaba importansia halo deteksaun sedu konaba sinais moras kankru nia ln, nune’e oinsa sentru saude bele lalais halo atendimentu hodi salva vida.
“Iha Timor-Leste moras kankru ne’ebe akontese ba ema maioria ho kazu estadium avansadu, nune’e pasiente barak mak mate no hetan atendimentu valiativu tanba sira iha ona estadium avansadu nune’e kategoria numeru mortalidade ba moras kankru ne’e aas ona iha ita nia rai.” Dehan Diretora Ezekutiva Fundasaun Alola Maria Imaculada Guterres, ba Jornalista sira, iha Largo Lecidere, sabadu, 14/02.
Nai dehan, ko’alia konaba moras kankru iha fator lubuk ida ne’ebe importante tebes por ezemplu moras kankru susun ne’e primeiru haree liu ba estilus da vida ne’e importante tebes tanba haree liu ba ai-han sira ne’ebe ita konsumu, nune’e mak mediku sira sempre dehan evita fuma, hemu alkol, maneza triste no inklui inan sira ne’ebe sei fo susu ba bebe sira, nune’e tenki regular no halo ezaminasaun ba ita nia an rasik, nune’e loron ida mak sinais ba moras kankru nia ne’e mosu iha ita nia isin lolon bele ba konsulta lalais iha sentru saude.
“Iha Timor-Leste moras kankru ne’ebe akontese maioria ho kaze estadium avansadu, nune’e pasiente barak mak hetan atendimentu valiativu tanba sira iha ona estadium avansadu nune’e iha kategoria numeru mortalidade ba moras kankru ne’e aas.” Nia informa.
Nia dehan, Hau hili atu kura (HALIKU), nia pasiente ba moras kankru refere hahu hosi tinan 2014 – 2026 total kuaze (324), kazu hirak ne’e pasiente barak mak mate ona tanba rezulta hosi estadium avansadu tanba detekta tarde, nune’e enkoraja ba maluk sira ne’ebe mak sente moras kankru tenki halo deteksaun sedu hodi salva vida, liu-liu ba prevensaun servikal nian. Tanba governu mos lansa ona vasinasaun SPB nune’e ema hotu-hotu hahu hosi idade 11 bele ba tuir vasinasaun atu garante hosi moras kankru inklui mos fator seluk hodi kontinua prevene aan nune’e bele livre hosi moras kankru.
Nia konklui, tinan ne’e Fundasaun Alola iha planu estratéjiku hodi estabele grupu sobrevivente moras kankru no moras serviku atu sira bele ba hamutuk ekipa Fundasaun Alola nune’e bele ba halo edukasaun akonselamentu hodi hasae konsiénsia ba tulun deteksaun sedu nian, tanba komunidade maioria mak moras oituan iha isin sempre dehan ema mak fekit ou dalaruma halo kultura mak seidauk loos, nune’e sira halai ba matan dook ka halo tratamentu tradisional, entaun sira ba halo tratamentu iha fasildade saude ne’e tarde entaun fo risku tebe-tebes ba pasiente sira nia vida. Nune’e mak Fundasaun Alola kolabora hamutuk ho sobrevivente sira hodi konta rasik sira nia esperiensia moras nia ne’e ba komunidade sira para bele kompriende lalais nune’e bele kopera.
Iha fatin hanesan Vise-Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saude (VMFIS), José dos Reis Magno hateten, ohin hau partisipa iha komemorasaun loron mundiál ba kankru nian, ita selebra ho marcha saudável ne’ebe dedika atu konsensializa, no solidariza kompromisu nasional iha luta kontra moras kankru. Tema ba tinan ida ne’e “United by Unique” fo hanoin fila mai ita katak kada ema ida ne’ebe hetan moras kankru nia hasoru situasaun ida únika. istória moras ne’e hosi ema ida ba ema seluk diferente. Funu ema ne’ebe ida-idak hasoru ne’e, pesoal tebes. entantu ita hotu unidade ba objetivu komum ida atu garante katak laiha ema ida ita husik atu nia enfrenta mesak moras kankru.
“Moras kankru nuudar ameasa bo’ot ida ba ita nia saude tanba moras ne’e la eskolla idade, jéneru ka kondisaun sosial, moras ne’e nia kauza oin-oin ka múltiplas hahu hosi fatores jenétiku.” Dehan Vise Ministru ba Fortalesimentu Institusionál Saude, José dos Reis Magno, liuhosi nia diskursu iha komemorasaun loron mundiál kankru ba dala-12.
Iha Timor-Leste, kankru reprezenta moras ida ho kustu a’as liu ba estadu no ba famílias sira hotu, iha 2024, ita enkamina ema nain (129) pasientes ba tratamentu iha Hospital estrangeiru no 2025, ita haruka ema ho moras kankru ema nain (50), numeru sira ne’e demonstra dimensaun no dezafiu no mos presaun signifikativa konaba rekursus públikus. Haruka ema moras ba rai liur hamosu kustu ne’ebe elevadu ka a’as tebes ba estadu inklui tratamentu, transporte, alojamentu no akompainamentu, recursos sira ne’e devia, progresivamente, ita investe iha fortalecimentu ba ita nia kapasidade nasional ba diagnóstiku.
“Marcha saudavel ne’ebe ita hotu partisipa, simboliza uniaun, esperansa no kompromisu koletivu, Ita lao hamutuk hodi afirma katak saúde ne’e ita hotu nia responsabilidade.” Nia konklui.
