Home EduTek Moris Hosi Faan Modo Lori Oan Ba Universidade, Marta: Hau Sei Iha...

Moris Hosi Faan Modo Lori Oan Ba Universidade, Marta: Hau Sei Iha Forsa Hodi Leba Modo

5306
0
Marta Carvalho de Jesus leba nia modo hodi faan. [Foto: Santina Lucia da Costa | 21.07.2020]

Reportazen Santina Lusia da Costa

Kesi modo iha ai ho metro 1 resin ho tali rafia, Marta lao ain hodi leba modo fresku sira ne’e haleu Dili. Iha nia kabas sorin iha salendang koor korderoza, sekarik kosar wen suli, salendang oan ne’e hamos netik nia kosar wen.

Marta kontinua leba modo metan, modo mutin ne’ebe kesi ho tali rafia, ho esperasan ida modo ho presu 0.50 cen ne’e, ema bele sosa netik.

Marta Carvalho de Jesus, idade 45, hatutan nia moris hosi leba modo haleu Dili laran. Marta iha oan nain 7, feto 3 no mane 4, nia kaben naran Manuel da Concencao Tilman da Luz. Loron ne’ebe tiru makaas, halo Marta nia oin namkurut, fuk balun komesa mutin dadaun, maibe ida ne’e la hamate Marta nia vontade atu para leba modo.

Maske moris ho negosiante kiik, maibe Marta konsege atinji nia mehi, hodi lori nia oan balun ba to iha universidade. Oan mane boot agora dadauk halao serbisu iha Irlandia no oan daruak iha Korea.

“Agora dadaun hau nia oan mane boot serbisu iha Irlandia, no oan mane segundu serbisu iha korea, maibe nia moras entaun nia fila-fali mai Timor, agora nia kondisaun di’ak ona, hein moras Covid-19 hotu nia fila ona ba Korea, oan feto sira agora dadaun sei eskola, oan feto ida eskola iha Universidade, no ida seluk tamat ona iha SMA agora nia halimar de’it”, hateten Marta Carvalho de Jesus ba Neon Metin iha Becora, kampu Kulau, foin lalais ne’e.

Maske nia oan sira hetan serbisu no balun eskola iha universidade, ne’e laos katak Marta lakohi ona leba modo, nia kontinua hikis kosar,hodi leba modo hodi hatutan moris.

“Maske hau nia oan mane na’in rua serbisu ona, maibe hau kontinua leba modo tanba se ita garantia ba ita nia oan sira nia osan, ne’e senti ladun di’ak ida.  Se sira iha osan fo mai, se laiha ne’e kan laiha buat ida, hau ho katuas-oan sei forsa buka netik osan uituan, hodi sustenta uma laran, sei ita tur de’it iha uma mos ladi’ak, ne’e senti hanesan moras todan”, hateten Marta.

Marta hela iha Suku Kitutu besik Balibar nian, Marta ho nia kaben Manuel, moris nudar agrikultor, sira uza kintal hodi kuda modo, maibe difikuldade iha asesu bee. Maske nune sira buka meius sira, hodi kontinua halo serbisu nudar agrikultor, tanba serbisu nudar agrikultor kesi metin ona iha Marta ho nia kaben fuan, hosi agrikultura mak lori ona nia oan sira asesu edukasaun iha nivel universitariu.

Meius ne’ebe Marta ho nia kaben uza mak ba merkadu Taibessi, hodi hola modo ne’ebe agrikultor sira lori tun osi Maubisse no Aileu.

Marta dehan hola modo $30-40 dollar, loron ida ema hola netik $5.00 dollar,  bele to’o mak $10 dollar no dalaruma ema la hola modo dodok hotu, osan inan mos la fila.

Iha dadalia Neon Metin kontinua husu ho idade avansadu, saida mak halo hodi kontinua hakarak leba modo hodi faan?

Ba Neon Metin Marta hatan moris mak nune, “lori aileba ne’e mak hodi sustenta ita oan sira ba eskola, hola netik sira nia kadernu, lapizera, dudu sira ba eskola. Dader no lokraik sira husu osan $0.25 no $0.50 sen, ita la fo mos ladi’ak tanba ne’e ita nia oan”.

Hakat hosi pasu ida, ba pasu ida dalaruma ema hare liu deit modo ne’ebe Marta leba, maske iha laran Marta hanoin ema sei husu atu hola modo. Marta depende deit ba sorte, karik nia sorte diak, ema sei hakmaan ai ne’ebe nia leba.

Naha todan ne’ebe nia leba, konsege halo Marta nia ain kabun sai bubu, nia kabaas sai metan, tanba ai tongka nia ne’ebe kesi ba modo ne’e todan tebes, maske hasoru susar tanba labele lori dollar ida ba uma, maibe Marta kontinua prepara nia an ba loron tuir mai.

Kada loron Marta leba modo hamutuk $10.00 to’o $15.00, hodi kontinua hasoru risku iha dalan, hasoru rai rahun no loron manas, maibe ida ne’e mak moris Marta laiha dalan seluk atu hili.

Modo sira hanesan Bayam, modo metan ho kangku ho futun boot ida $1.00 no naton $0.50 cen, marta kontinua hakat nia ain.

Serbisu ne’ebe nia halo hamenus enerjia tanba tenke lao dok, hit sasan tenke rezulta koleng, bainhira loro matan komesa hafalun an, Marta desidi fila ba uma no iha aban bainhira loro matan komesa loke nia matan  hodi fo roman no manu lin sira komesa hananu, Marta mos hakat dadauk ba merkadu Taibessi, hodi hola nia modo sira no hahu faan iha oras meudia nian.

“Dadersan oras 8:00 ami tun mai ba liu Taibesi, ba hola modo iha ne’eba, depois ami kesi di’ak tiha, hau nia katuas-oan leba tun ba Bidau nian,  hau leba sae mai iha Terminal Becora”, dehan Marta.

Marta konfesa katak, dalabarak nia feto maluk sira sempre hase katak oan sira serbisu ona, tan sa sei nafatin faan modo, ho hamnasa Marta hatan, “bainhira hau sei iha forsa kontinua leba, se oan sira iha osan fo, hau la ezije”.

Marta konfesa katak serbisu todan duni, “antes ita atu hetan osan $0.5sen ida, ita tenki dollar didi’ak mak foin hetan” tenik Marta.

Kode hodi hakilar mak “modo modo modo” hakilar dalabarak, halo kakorok maran no Marta ho butir bee ne’ebe mak nia lori tuir, mak habokong nia ibun laran, hodi bele fo netik enerjia no nia tilun se hela ba ema sira iha bairo sira, atu bele bolu netik nia ho nune bainhira loro matan komesa taka nia matan, bele lori netik dollar ida ba uma.

Marta la husu buat boot ba governu, nia husu sekarik governu bele prepara mahon ida ba sira, atu sira bele tau sasan sira hodi faan. Tanba Marta dehan merkadu Taibessi nakonu ona, laiha fatin mamuk ba sira

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here