Home Analisa Laiha Atensaun Seriu Hosi Ukun Nain Sira, Mak Iha Futuru Droga Sei...

Laiha Atensaun Seriu Hosi Ukun Nain Sira, Mak Iha Futuru Droga Sei Invade TL

737
0
Hakerek nain Jaimito Siqueira Gusmão. [Foto: Dokumentu privadu | 30.08.2020]

Hakere nain Jaimito Siqueira Gusmão

Timor-Leste restaura nia independensia iha milenium datoluk ne’ebé liu husi prosesu naruk durante tinan 24 nia laran. Independensia ida ne’e akontese iha era globalizasaun ninia klaran, hanesan Estadu Joven ho kondisaun minimu tebe-tebes Timor hakrak nakloke an ba Mundu hodi obta merkadu livre, nune’e fó dalan ba sidadaun estranjeru se de’it mak harak atu mai investe iha Timor ita nakloke an ba sira.  Intensaun ne’e di’ak tamba ho prejensa ema rai seluk nian bele ajuda kompleta kondisaun minumu ne’ebé mak Timor-Leste iha.

Maibe Timor-Leste mós la sadar katak ho momentu sira hanesan ne’e bele infiltra mós ho intrese sira seluk, liu-liu hanesan negosiu ba droga. Droga hanesan krimi publik nune’e halo país avansadu sira preokupa, nune’e mós Timor-Leste. Kuandu mais Nasaun Joven hanesan Timor, mak infrenta kedas ona problema droga, sei iha implikasaun boot ba futuru Nasaun nian sei la dura. Maibe agora dadaun Timor mós tenki luta makas liu tan, hodi garante Nasaun nia futuru. Tanba agora daudaun Timor-Leste adapta merkadu livre entaun fatór negosiu droga bele sai ameasa bá futuru Nasaun nian.  tanba ne’e Timor-Leste tenki luta makas hodi kombate droga, haforsa iha area hotu-hotu ne’ebé sai potensia ba droga bele tama mai ita nia Teritoiu, ho nune’e mak bele fó garante ba futuru Timor nian ida saudavel no harmonia.

Negosiu droga refere sei halo ema barak mak inklui an iha atividade ne’e. Ho negosiu droga mak fasil ba ema hodi hetan osan ho nia montante barak kuaze tokon ba leten. No droga ne’e rasik kuaze Nasaun hotu-hotu luta no kontra, maibe susar tebes atu halakon. Tanba droga ne’e sai ona hanesan atividade negosiu, ema hahu bolu dehan negosiu internasional.

Tuir peritus barak halo sira nia peskiza kona-ba Droga, hatudu rezultadu katak droga nia ameasa boot liu. iha rezultadu peskiza sira hatudu katak ema ho idade adultu barak mak uza ou konsumu droga. Bai-Bain ukun nain sira iha timor sempre dehan “Nasaun Timor-Leste nia Futuru iha Imi Joventudi sira nia Liman” Maibe laiha atensaun ida seriu husi ukun nain sira ba kombate droga, husik livre de’it ba transaksaun droga tama no sai iha Teritoriu laran, mais pior Foin sae sira balun hahu hola parte ba konsumu droga, nune’e ikus mai Timor Leste sei invade husi droga, no afeita kedas ba destinu Timor nian la dura.

Mai ita hahu ho Pergunta ! Saida Los Mak Droga? Atu hatene kona-ba saida mak droga mai akompnaha hamutuk teoria balun husi peritus sira koalia kona-ba droga:

 Droga ne’e iha nia orijen tolu (3) mak hanesan: 1). Natural, 2). Sinteza no semisinteza husi ai-horis sira. No droga ninia signifika katak substansia kimika no farmaseutika. Droga iha tinan 2000 antes de Kristu, dahuluk ema hatene ona husi ai-horis ne’ebé bolu dehan “Papavor somniveritum” ne’ebé uza hodi halakon kole, sentimentu no hanoin. Hafoin tinan 330 antes de Kristu, Husi Alexandre the Great fó hatene ba iha komunidade Persia nia Indiana sira uza ba han iha tempu livre. Depois kontinua la’o ba bebeik to’o iha tinan 1805 matenek nain Dr. Friedrich Wilhelim nia deskobre tutan kona-ba “Morphin” ne’e husi opium hodi kura kanek military sira nian iha momentu funu. No iha tinan 1874 matenek nain husi Kimika Sr. Alder Wright halo peskiza ba Morphin, iha tinan 1853 matenek nain ho naran Dr. Alexandre Wood Edinburg kontinua halo peskiza ba Morphin ho mumentu ne’ebá komesa ema uza sala ai-moruk sira ne’e kontinua to’o mai agora. Hare husi hanoin peritus ida ne’e nian hatudu katak situasaun refere akontese iha Mundu inklui Timor Leste nia sidadaun mos uza droga. Droga, koalia kona-ba ema ne’ebé uza ai-moruk ne’ebé perigu nune’e afeita ba sistema rezistensia isin.

Droga mak subtansia kimika ida ne’ebé muda kondisaun ema nia psokolojia hanesan Sentimentu, Hanoin, kondisaun laran no hahalok. Oinsa mak bele uza droga, liu husi dalan sira hanesan: Han, Hemu, Horon, Sona. Nst.

Tuir Kurniawan 2008, kategoria droga ba parte tolu:

  •  Narkotika
  • Psikotetrapika
  • Substansia Aditivu seluk
  • Narkotika

Narkotika mak subtansia ne’ebé sinteza ka semisinteza husi ai-horis no la’os ai-horis mós, ne’ebé sei afeita ba mudansa rejistensia isin hanesan lakon Pasensia, lakon Gostu, Senti Sin ka Painful, no sei hamosu dependensia ka addiction ne’ebé makas liu.

Narkotika fahe ba parte tolu (3)

  • Narkotika tipu dahuluk: narkotika ida ne’ebé mak nia konsentrasaun aas liu kedas no perigu ka dangerous tanba subtansia aditivu sira maka aas loss no forsa tebes nune’e afeita ba kedas iha dependensia ninian. Hodi nune’e la autoriza hodi uza ba atividade saida de’it. Narkotiku sira ne’e mak hanesan; Ganja, Morphine, Putau, Nst.
  • Narkotika tipu daruak: narkotika ida ne’ebé iha nia konsentrasaun aditivu forti no forsa. Mak hanesan; Benzetidin, Betametadol, Nst.
  • Narkotika tipu datoluk: Narkotika ida ne’ebé mak iha konsentrasaun aditivu menus.

Hanesan; Codein no Derivadu (Martono, 2006).

  • Psokoterapika

Psikoterapika maka ai-moruk husi natural no mós sinteza husi ai-horis maibe la’os narkotika, kontein psikoattivu ne’ebé liu husi formasaun Central nervous no afeita ba mental no hahalok.

Psikoterapika fahe ba parte haat (4) hanesan tuir mai ne’e:

  • Psikoterapika ho nia konsentrasaun aditivu ne’ebé forsa los no sei afeita ba iha dependensia no seidauk hatene lolos nia utilizasaun ba kura moras ninian. Substansia sira kontein mak hanesan Menthylendioxy menthaphetamine no menthaphetami.
  • Psokoterapika ho nia konsentrassaun aditivu makas sei halo sindroma dependensia loos mak hanesan ampetamin no metapetamin.
  • Psikoterapika ho nia konsentrasaun forti uza hodi kura moras no hodi peskiza mak hanesan Lumubal no Fleenitrazempam.
  • Psikorapika ho nia konsentrasaun menus uza hodi kura moras no hodi peskiza mak hanesan; Nitra zepam, Diazepam (Martono 2006).
  • Substansia Aditivu seluk

Substansia aditivu seluk ne’ebé sei hamosu dependensia ba ida ne’ebé utiliza mak hanesan tuir mai:

  • Sigaru
  • Alkhol sira no bebidas  ne’ebé hemu hamosu ita nia hakarak bebeik ou dependensia.
  • Thiner no substansia seluk hanesan asetona nst. (Alifa, 2008).

Tuir mai hare hamutuk karaker ladiak husi Droga.

Karakteristika ladiak husi droga ne’e iha tolu (3) sekarik Ema se de’it mak uza sei sai atan permanente hodi nune’e sei la husik droga refere no hadomi nia, liu buat hotu-hotu. Husi karakter orijen tolu ne’e sai perigu tebes mak hanesan:

  • Abitualizasaun karakteristiku droga ne’e sei halo ema ne’ebé uza sei hanoin beibeik, rai nafatin no lahaluhan.
  • Aditivu mak halo ema sira uza droga tenkiser uza nafatin no labele husik ka hapara/reduz tanba sei hakotu substansia hodi nune’e nia sentimentu senti moras todan.
  • Ho droga no halo ema husu bebeik nia konsentrasaun atu aumenta ba bebeik, tanba sei la hasa’e mak substansia sira iha, sei halo reasaun maibe halo ema ida uza ne’e sei sai Withdrawal.

Depois de hare tiha kenseptual no teoritika sira iha leten, hatudu katak Droga nakfahek an ba elementu lubuk ida, fó perigu tebes ba vida umana nian, wainhira konsumu droga sei halo revolusaun totalmente ba psikolojia isin lolon ema nian, ba mentalidade ida at nian mak hanesan: Sentimentu, Hanoin, kondisaun laran no hahalok. Ikus mai ema ne’ebé mak konsumu ona nia sei la husik droga nune’e halo nia dependensia total ba droga.

Situasaun ne’e fó lembra katak defisil tebes wainhira konsumu ona droga, Ho nune’e laiha atensaun seriu husi ukun nain sira, mak droga sei invade Timor-Leste iha futuru. Tanba tuir dadus husi peskiza Sientifiku ne’ebé Sr. Nizu de Carvalho halo  hatudu katak numeru utilizasaun droga iha Timor –Leste kada tinan sempre  aumenta.

No Tipu Droga Tinan Kuantidade Nasionalidade Obs
1 Shabu (Meth) 2008 15 gr Indonesia Prizaun
2 Shabu (Meth) 2009 4 gr Indonesia Prizaun
3 Shabu +Marijuana 2010 2 gr + 2 gr Indonesia, Timor Oan, China 1 Prizaun
4 Shabu +Marijuana 2011 5 gr Indnesia, Timor oan Prizaun
5 Shabu (Meth) 2012 8 kg Indonesia, Afrika Deportasi
6 Shabu (Meth) 2013 4 gr Indonesia, Timoroan, Australia 1 prizaun
7 Shabu-Shabu (Methi) 2014 15 gr Indonesia, Timoroan, EUA Pena 5 Anos
8 Shabu-Shabu (Methi) 2014 12 gr Indonesia, Timoroan Pena 7 anos
9 Marijuana (ganja) Shabu-Shabu 2015 3,35 gr Timoroan, Indonesia Pena 3 anos (3) (17 livre)
10 Marijuana (ganja) 2016 113 hun Australia Pena 6 anos
11 Materia Prima (dexametaxon) 2017 50 kg Timoroan Prosesu laohela
12 Precursor (material baziku) 2018 162 ton Indonesia, Timoroan Rekursu hela
13 Shabu-Shabu (Meth) 2018 41 gr Timoroan, Indonesia, Filipina Preventiva (1)
14 Prekursor 2019 200 kg Timoroan, Indonesia Preventiva
15 Ekstacy 2019 1,861 pilis Timoroan, Filipina Preventiva

Husi dadus ne’e hatudu katak, Timor-Leste sei fraku no failla tebes atu kombate droga. Numeru inportasaun droga husi tinan ba tinan aumenta iha Timor-Leste, ho nune’e laiha atensaun ne’ebé seriu mak sei perigu ba Futuru Timor nian. iha aspektu reskursus humanus, aspektu ekonomiku, aspektu estabilidade nacional, aspektu sira seluk ne’ebé sai bazet ba destinu Timor-Leste nian.

Tendensia sira ne’e sei mosu, tamba realidade hatudu ita iha problema lubuk tebes  mak Estadu Timor-Leste infrenta. Liu-liu iha portu entrada sira hanesan, Fronteira Terestre, Aeroportu, no Portu, tanba rekursus umanus menus liu alende menus mós iha koinesementu, fasilidade apoiu servisu mesak tuan de’it no la kompletu, nune’e mak difikulta tebes kontrolu Droga tama Timor, e Movimentu illegal iha Fronteira Terestre nafatin kontinua tama no sai, alende seluk pesoal policia ne’ebé mak trata ba asuntu droga nian limitadu liu, sira hamutuk 7 pessoas deit, maibe tenki servisu kobre teritoriu laran tomak.

Maske Timor ukun an besik tinan 20 ona, maibe problema sira temin iha leten nunka mais atu akontese mudansa ruma, hatudu katak ukun nain sira laiha seriedade atu kombate droga, maske impaktu husi droga ne’e rasik ba futuru Estadu Timor nian ladiak. Se situasaun sira hanesan ne’e mak iha ukun nain sira la tau atensaun ho seriu iha futuru Droga sei invade timor, nune’e iha futuru Timor oan barak mak iha potensia ba konsumu droga, ikus mai sei rezulta rekursus umanus fraku, estabilidade nasional sei rahun, nst.

Husi ne’e hakarak rekomenda ba Governu tenki tau programa kombate droga sai hanesan programa prioridade entre programa sira seluk ne’ebé relevante ho asuntu siguransa nian:

  • Governu tenki tau osan para kapasitas rekursus umanus sira ne’ebé halao knar iha pontu entrada sira.
  • Truka fasilidade tuan sira ne’ebé uza pontu entrada sira ne’ebé mak uza hodi detekta droga.
  • Aumenta rekursus umanus iha diresaun polisia Investigasaun kombate droga ninian.
  • Tenki iha efektividade ba sensiabilizasaun no sosializasaun ba materia kombate droga nian ba sidadaun tomak iha Timor – Leste.
  • Husu mos Komandu PNTL atu aumenta membru Unidade Patroliamentu Fronteira (UPF) atu nune’e iha efektividade ba kontrolu movimentu illegal iha fronteira.

Ho nune’e mak ita bele garantia Destinu Timor-Leste ida seguru no saudavel.

Refrenesia

  • Peskiza sientifiku Sr. Nizu de Carvalho, Estudante Finalista Departamentu Relasaun Internasional, UNTL
  • (PDF) Droga Timor/ filipe Xavier-A…
  • Obsevasaun jerais hakerek nain

*(Hakerek nain estudante ativu Ho Semester VI iha departamentu Politika Publika – UNTL | Estudante Klase Itermediariu Direitus Umanus iha AJAR | Email: jaimitogusmao18@gmail.com | ID Faceboo – Herto Maubere | +670-75488529/74201932)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here