Home Analisa Proklamasaun 28 Novembru 1975 : Inspira Jerasaun Kontinuador Hasae Bandeira RDTL Iha...

Proklamasaun 28 Novembru 1975 : Inspira Jerasaun Kontinuador Hasae Bandeira RDTL Iha Indonezia.

549
0
Hakerek nain, Pedrito Vieira (Loivacho Nelukala). [Foto: dokumentu privadu | 27.11.2020]

Hakerek nain Pedrito Vieira (Loivacho Nelukala)

Husi loron ne’e rasik 28 Novembru 1975 Rai lulik Timor hahu tama iha  jornada foun. Jornada ne’ebe nakanu ho espiritu Revolusionariu no militansia. Juventude iha momentu ne’eba hahu no hafanun Timor oan hodi  movimenta atu Timor oan bele  kore an husi politika kolonial no  imperialista ne’ebe buras iha Timor durante 450 anos. 

Terus no esperansa hafalun eventu politika kuaze lao iha 24 anos nia laran. Proklamasaun ba RDTL 1975 resulta raan nakfakar. Iha 7 Dezembru hafoin proklamasaun no foin tama iha loron sanalu (10) nia laran deit, militar Indonezia Invade ona no sidade Dili sai targetu prinsipal ba operasaun militar.  Militar Indonezia liu husi aksaun  Aero aviaun  funu  hatun prakedista iha oras madrugada. Sira hakarak domina uluk teritoria Dili tanba sidade refere sai hanesan capital no sai mos hanesan  baze ba sira nia operasaun hodi kontinua invade ba  iha teritoriu seluk.  

Funu kontinua no Politika Jakarta konsege halo Timor Oriental sai provinsia ba 27 nudar propinsi Timor-Timur. Indonesia aktivu tebes halo  aksaun militar  hodi hasoru rezistensia  FALINTIL iha teritori tomak. FALINTIL rekua ba iha ai laran hodi konsolidada forsa no halo tatika no strategia atu defende soberania. Pratika  gerilya sai hanesan  strategia no solusaun hodi kontinua halo funu. Srategia ne’e efektivu tebes hodi  defende soberania Timor Leste husi  forsa invazor  ne’ebe bot tebes.

Iha parte seluk Indonesia mos hahu dadauk dezenvolvimentu no mobilija rekursu ne’ebe bot tebes hodi hatudu ba mundu internasional katak Indonezia mai hodi  salva Timor oan husi situasaun kiak no mukit nia laran. Dezenvolvimentu infrastrutura  no seitor seluk hanesan  edukasaun, transportasaun no  institusional  lao makas.  

Iha mos mobilizasaun bot hodi dada ema hotu tama iha eskola.  Ema barak tebes mak konsege halo sira na estudu ne’ebe diak. Estudante lubuk ida maka governu fo bolsu de estudu (beasiswa) ba halo estudu iha Indonezia . Haruka ba iha Denpasar, Bandung, Jakarta no provinsia seluk hanesan Jogja, Semarang, Malang, Surabaya no seluk-seluk tan. Iha Timor rasik mos governu Indonezia hari Universidade ida ho naran Universitas Timor Lorosae no kontinua esiste to ohin loron. 

Politika Indonezia tau atensaun bot ba iha area edukasaun iha momentu ne’eba ho nia objektivu atu hasae kuinesementu diak husi  jerasaun foun sira iha doutrina Nasionalisme Indonezia no doutrina  kona ba Negara Kesatuan Republik Indonesia (NKRI). Slogan Indonesia harga mati sai hanesan hahan loron-loron nian ne’ebe ema Timor oan tenke konsume. Materia iha aula kona ba Istoria Nasional sai materia prinsipal iha eskola sira. Governu sentral Jakarta tau esperensa bot ba joven sira atu bele sai hanesan autor hodi hametin integrasaun no halakon pensamentu ba ukun rasik an. 

Maibe doutrina no gastus barak ne’ebe fakar ba iha rai ne’e labele responde Jakarta nia hakarak. Partisipasaun iha luta klandestina aumenta neneik iha decade 1980 an.  Husi tinan 1980-1990an  numeru juventude partisipa iha luta libertasaun sae, no fenomena ne’e halo lider rezistensia no FALINTIL sira iha ai laran tau laran metin ba juventude sira ne’ebe sei kontinua funu  rezistensia iha futuru.  

Bainhira Autor hasoru malu ho FALINTIL iha Ponta Leste, Baze de gerilya, Pupur Ira Ara, Lospalos hamutuk ho lider rezistensia Renan Selak, komandante Aluk Deskartes ho kombatente  sira seluk,  no sira  expresa sira nia sentimentu katak, sira orgulho no iha esperensia bot liu tan ba luta independensia. Tanba,  joven sira loke liras luan funu ne’e iha sidadede rai laran nomos iha sidade sira iha Indonezia.

Sira sente la mesak iha momentu ne’eba. Sira mos surpreendido tanba juventude lorico Aswain bele dezenvolve rezistensia hodi dada ema Indonezia balun tama iha prosesu luta libertasaun. Juventude progresivu Indonezia fo solidaridade poltika no sira nia  partisipasaun iha aktividade balun iha  luta klandestina.

Kampana ba luta libertasaun patria Timor leste hetan spasu diak iha estudante progresivu Indonezia sira nia le’et. Sira halo kampana no halo mos presaun ba governo Jakarta hodi hare fila fali politika Integrasaun no violasaun Direitu Umano iha teritoriu Timor. Grupu intelektual sira nomos organizasaun juventude eskerda iha Indonesia kritiku tebes ba iha Invasaun no aneksasi ne’ebe ema barak sai vitima entre Timor Leste nomos Militar Indonesia.

Peskijador ida  ne’ebe kuinesidu iha Universidade Gadjah Mada Yogyakarta Prof. Dr. Lukman Sutrisno bainhira mai vizita Timor iha 1989 no halo peskija kona ba situasaun sosio, kultura, ekonomi no politika iha provinsia foun ne’e,  konklui katak,  Governo Indonezia lao salah dalan ona  hodi halo aprosimasaun siguransa (pendekatan keamanan) ba iha prosesu politika Integrasaun.

Indonezia la halo aprosimasaun kultural ka aprosimasaun antropologia hodi bele ganha populasaun nia sentidu maibe sira halo fali aprosimasaun ho operasaun militar ne’ebe resulta ema barak lakon nia vida.  Modelho aprosimasaun ne’e halo ema Timor oan barak maka laran moras no rai odio ba governu Indonesia tanba halo familia barak mak mate iha operasaun militar.

Tuir dadus ne’ebe Cruz vermelha Internasional fo sai iha momentu ne’eba  hatudu katak kuaze 200.000 populasaun  mak mate iha funu 1975-1979. Funu iha  tempu badak  mas resulta ema mate barak. Ate Experto International balun hateten katak funu Timor, funu ida ne’ebe “latama iha logika” perang yang tidak masuk di akal. Livru balun hakarek kona ba funu Timor ho nia Titulu “ TimorTimur perang yang tesembunyi” signifika katak funu bot tebes  iha Timor maibe mundu la hetan informasaun. Indonezia halo izolamentuin kazu genocide ba iha publika Internasional. Ate povu Indonezia rasik mos lahatene katak militar Indonezia ba halo funu hasoru Timor oan sira.

Husi kazu violensia politika ne’ebe grave tebes  hafanun no ke’e espiritu juventude lorico Aswain sira ne’ebe namkari iha rai laran nomos iha rai liur. Juventude sira mobiliza no organiza malu hodi luta hasoru politika agresivu militar indonezia.

Iha sorin seluk  estudantes Timor oan balun mos  aproveita  oportunudade no fasilidade ne’ebe governu Indonezia fasilita hodi uja ba halo aktividade politika  klandestina  Movimentu  klandestina lao iha  provinsia sira liu husi organizasaun resistensia sira maka hanesan RENETIL no AST. Organijasaun massa estudante sira ne’e organiza malu hodi halo movimentu no halao kampana no aksaun politika iha tereno hodi hakilar Resistir e Vencer.  Mate ka Moris ukun rasik an.

Papel Lorico Aswain  sai pagina importante no principal iha momentu ne’eba. Bandeira RDTL premeira ves dada as hamutuk ho bandeira Indonezia Merah Putih iha ema  rihun ba rihun nia tet iha Indonezia.   Estudante Timor oan no estudante husi Indonezia halo bandeira 2 ne’e sai tiha amigo bot no hamrik firme hamutuk iha demosnstrasaun bot iha Yogjakarta.

Juventude husi nasaun 2 ne’e haluha tiha pasadu moruk iha tempu susar.  Ami konsege hamrik  no kumu liman hamutuk hodi kontra pratika anti demokrasia no anti imperialisme. Husi aksaun konjunta sira ne’e konsege dezenvolve opiniaaun publika no muda poltika Indonezia  hodi rekoinese papel rezistensia maubere.  Partisipasaun Juventude iha  luta ne’e  signifikante tebes ba  iha progresiu luta tomak nia laran.  Gerilya FALINTIL la sente mesak no loke kanalizasaun konfiansa ba jerasaun foun sira hodi dinamiza buras liu tan iha luta klandestina no frente diplomatika.

Ohin loron ita komemora loron istorika ne’e ba tinan 44 ona. Ita hakruk ba proklamador sira ne’ebe mate tia ona  no balun sei moris hamutuk ho ita. Tanba sira nia dedikasaun no sira nia sakrifisiu halo ita goja iha ohin loron.  Parabens ba loron istoriku ne’e no Viva Povo Timor.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here