Home Analisa Violensia ho Abuzu Seksual Hosi Uma-kreda: Nonok Nu’udar Klamar Agresaun Seksual (3)

Violensia ho Abuzu Seksual Hosi Uma-kreda: Nonok Nu’udar Klamar Agresaun Seksual (3)

1340
0
Misa iha Igreja Motael (Foto: newsmarttraveller)

By Jairton “Ira’isi” Marques*

Tanba presaun ho Uma-kreda ne’ebé nakdoko maka’as, iha fulan Fevereiru tinan ida ne’e (2010), Papa konvoka sorumutuk emerjensia ida ho bispu Irlandia na’in 24 iha Vatikanu. La kleur, Vatikanu deklara katak abuzu seksual hosi amululik sira nu’udar hahalok krimi ho muta ida. Vatikanu husu ba bispu sira iha Irlandia hodi iha kompromisu no serbisu hamutuk ho polisia sira hodi halo investigasaun ba kazu sira abuzu seksual nian.

Abuzu seksual la’os mosu iha fatin seluk de’it, maibe mosu mós iha Papa Bento XVI nia rai, Alemaña. Iha kazu balu da’et mós ba Papa Bento XVI rasik. Iha semana hira ikus, Arkidioseze Munike (Monich) nian fo sai nota ida katak amlulik ida hetan akuzasaun halo abuzu seksual ba labarik sira. Amlulik ne’e haruka ba halo terapia, iha tinan 1980 hosi bispu lokal. Bispu lokal ne’e maka Joseph Ratzinger, aktual Papa Bento XVI. Papa Bento XVI, iha tempu ne’eba hanesan Bispu autoriza amululik ne’e ba halo terapia no amlulik ne’e bele fila mai serbisu kuandu halo hotu ona terapia. Wainhira fila, amlulik ne’e halo tan fali abuzu seksual.

Desde Janeiru tinan ida ne’e, Uma-kreda Katolika Alemaña nian hetan doko tanba abuzu seksual ho violasaun hasoru labarik sira iha eskola ho fatin internamentu sira iha tinan 1970 ho 1980. Entre eskandalu sira ne’ebé fo sai, iha mós abuzu iha fatin labarik orfaun sira nian ne’ebe dirije hosi Papa Bento XVI nian alin rasik, Bispu Georg Ratzinger.

Iha fulan Fevereiru tinan 2010, Arsebispu (Uskup Agung) Robert Zollitsch ne’ebé kaer Konferensia Episkopal Alemaña nian, husu ona deskulpa kona-ba abuzu seksual ne’ebé amlulik sira Katolika nian iha Alemaña halo, hafoin mosu keisa liu atus ida (100) kona-ba abuzu seksual iha Eskola Internatu Juzuita sira nian iha rai Alemaña tomak.

Hosi Alemaña, iha Inglaterra mós hasoru problema hanesan. Problema abuza seksual sai tiha hanesan kultura subar ho nonok ida. Iha fulan Juillu tinan 2000, Kardeal Londres nian, Murphy-O’Connor rekuiñese katak nia la aktua ho loos hodi hosik amlulik pedófilo ida hodi kontinua halo misa iha tinan 1980 nia laran. Iha 1997 amlulik ne’e hetan kastigu hafoin hetan provas halo abuzu seksual ba labarik mane na’in sia (9) iha tinan ruanulu (20) nia laran.

Uma-kreda Olanda nian mos hetan doku maka’as. Iha fulan Marsu tinan 2010, vitima liu na’in atus tolu (300) halo keisa kona-ba abuzu seksual hafoin semana balu media sira fo sai kona-ba amlulik na’in tolu hosi Kongresaun Saleziana halo abuzu seksual iha dekada balu liu ba. Abuzu ne’e halo iha uma Katolika ida nia laran iha Olanda.

Provas Seluk Kleru sira nia Krimi iha Mundu

Ema barak interesadu halo estudus no hakerek kona-ba krimi sira hosi Uma-kreda nian. So iha rai sira subdezenvolvidu ou seidauk dezenvolvidu, inklui Timor Lorosa’e, maka ema la brani halo estudus ou hakerek kona ba hahalok aat kardeal, bispu ho amlulik sira nian. Basaa, iha rai sira subdezenvolvidu, sei tabu hela ba sarani sira ko’alia kona-ba kardeal, bispu ho amlulik sira nia moris tanba sira haree amlulik sira hanesan santu no moos hanesan batina mutin ne’ebé sira tau. Maibe iha batina moos ho mutin sira ne’e nia kotuk, dala ruma iha kosar ho katuma ne’ebé ita la haree tanba subar an hosi batina laran. Atu hatene buat hirak ne’e presiza halo estudus, presiza tempu hodi deskobre buat sira ne’ebé ita nia matan la haree.

Iha rai Amerika ho Europa, investigador sira, halo ona no sei halo nafatin estudus hodi deskobre segredu ho misteriu iha Uma-kreda laran. Estudus la’os halo hosi de’it ema investigador baibain sira, balu hosi Igreja rasik nu’udar meiu ida hodi labele hosik Uma-kreda monu ba iha desgrasa. Tuir mai ita haree fuan hosi estudus ho investigasaun sira ne’ebé deskobre eh hetan buat foer sira subar metin iha batina ka Uma-kreda laran.

Iha loron 27 fulan Fevereiru tinan 2004, The Associated Press fo sai hakerek ida ho titulu “Two Studies Cite Child Sex Abuse by 4 Percent of Priests”, hosi Laurie Goodstein, iha ne’ebe dehan porsentu 4 abuzu seksual halo hosi amlulik sira Uma-kreda Katolika nian.

Hafoin tinan 1970, ema na’in 1 hosi amlulik na’in 10 hetan akuzasaun halo abuzu seksual. Hosi tinan 1950 to’o tinan 2002, iha abuzu seksual ne’ebé hetan keisa hosi labarik sira hamutuk 10.667 no bispu ho amlulik sira be halo abuzu seksual hamutuk 4.392. Estudu ne’e halo hosi The American Catholic Bishops iha tinan 2002 nu’udar resposta ba akuzasaun sira subar kazu abuzu seksual ne’ebé pratika hosi ulun boot sira Uma Kreda nian.

A.W. Richard Sipe, amlulik Katoliku ida hakerek livru ida ho titulu “Sex, Priests, and PowerAnatomy of a Crisis” (1995). Livru ne’e konta istoria kona-ba hahalok seksual amlulik sira nian. Nu’udar ilustrasaun, iha loron 17 fulan Novembru, Televizaun Olanda nian fo sai programa ida ho minutu 17 kona-ba abuzu seksual hosi figura sira relijiaun Kristaun iha Amerika. Hafoin fo sai hotu, loron ida tuir mai, ema hamutuk 300 telefone ba estasaun Televizaun nee no hateten katak sira mós hetan abuzu seksual hosi amlulik sira Olanda nian.

Iha tinan 2002, The Boston Globe mós hasai livru ida ho titulu: “Betrayal: The Crisisin the Catholic Church”, iha ne’ebé sobu hotu kedas traisaun ho eskandalu seks ulun sira Uma Kreda Katolika nian.

Sobu ho halekar eskandalu seks sira ne’e hamosu krize ida seriu tebes iha Uma Kreda Katolika nia laran… Abuzu seksual, liliu hasoru labarik sira, seriu tebes duni.

Nu’udar ezemplu, iha tinan 1992, iha Sudueste Massachusetts, hetan amlilik ida de’it naran James R. Porter, halo abuzu seksual hasoru labarik sira hamutuk atus ida (100) resin.

Nusa maka buat sira ne’e mosu?

La Republica, jornal Itália nian ida, ne’ebé publika iha Vatikanu iha loron 21 fulan Marsu tinan 2001 deskreve kona-ba abuzu seksual ho violasaun barak hosi amlulik ho bispu sira hasoru madre sira. Tuir jornal ne’e bispu ho amlulik sira obriga madre sira hodi halo abortu ka oho kosok oan iha kabun laran hodi evita eskandalu hirak ne’e nakloke sai ba publiku.

Iha notisia ne’e, naksobu segredu ne’ebé dehan bispu ho amlulik sira uza autoridade relijiaun sira nian iha rai balu, hodi halo relasaun seksual forsadu ou obriga madre sira hodi halo relasaun seksual ho bispu no amlulik sira. Buat ne’e prova hosi relatoriu ida kona-ba akontese abuzu seksual barak iha rai 23, rai balu hanesan EUA, Brazil, Filipinas, Índia, Irlandia, Itália ho rai Afrika balu. La’os de’it iha rai sira ne’e, buat ne’ebe halo hakfodak maka abuzu seksual ne’e mosu rasik iha fuan Uma-kreda Katolika nian iha Vatikanu.

Notisia ne’e hateten katak: Xefe Madre sira nian iha Uma-kreda ida, depropozitu lakohi fo sai nia naran, hateten katak amluli sira iha Uma-kreda, fatin be nia serbisu ba, halo ona abuzu seksual hasoru madre na’in 29 ne’ebé hetan iha ninia Dioseze. Wainhira madre ida informa kazu ne’e ba Bispu Boot (arcebispo), nia hetan kedan espulsaun hosi nia serbisu.

Iha Uma-kreda seluk, tuir relatoriu ne’e, amlulik sira iha ne’eba husu arranja madre hodi satisfaz sira nia nesesidade biolojika. Iha notisia ne’e hateten katak, hafoin loke sai kazu ne’e, parte Uma-kreda nian haruka tiha bispu sira be envolve iha abuzu seksual ba rai-li’ur hodi kontinua sira nia estudus ou haruka sira ba Dioseze seluk durante tempu balu.

Madre sira be ta’uk fila ba nia uma obriga hodi hosik hela Uma-kreda, ne’eduni barak hosi sira muda profissaun sai prostituta.

Iha relatoriu ne’e dehan mós katak, iha fulan hira liu ba, hetan rede bispu ho amlulik sira iha Vatikanu, ho nível oioin, ne’ebé hatuduk hahalok seks desviante (homoseks) no uza narkotika.

Bispu Nova Yorke ho Boston ne’ebé iha pozisaun boot liu hotu iha Uma-kreda Amerika nian hetan presaun maka’as hodi hosik hela sira nia pozisaun, hafoin namakari notisia katak sira na’in rua maka iha eskandalu seks sira ne’e nia kotuk, sira rua maka iha abuzu seksual sira pratika hosi maioria amlulik sira nia kotuk.

Bispu Milouki hetan akuzasaun subar informasaun kona-ba abuzu sira ne’e. Xefe Bispu Boston nian, Kardeal Bernard Lu, ne’ebé halo ona tinan 70, hetan akuzasaun katak nia hatene Bispu balu iha ninia Dioseze halo beibeik abuzu seksual hasoru labarik sira. Maibe nia la fo kastigu ruma ba sira, maibe muda de’it sira ba Dioseze seluk, iha ne’ebé bispu sira ne’e bele buka vitima foun sira seluk.

Seluk ho ne’e, iha mós eskandalu hanesan iha St. Louis, Florida, Califórnia, Philadephia ho Detroit, iha Amerika hotu.

Amlulik sira, serkade 300 hasoru akuzasaun abuzu seksual hasoru labarik sira be otas ki’ik.

Kardeal mós hetan protestu maka’as tanba la fo kastigu ruma ba eis-amlulik John Geogon ne’ebé fiar katak halo ona abuzu seksual hasoru labarik atus ida (100) iha tinan ruanulu (20) nia laran, maibe muda nia de’it ba Dioseze seluk.

Eskandalu Uma-kreda nian ne’e gasta ona osan to’o dólar tokon hodi halo dame ho vitima sira iha li’ur tribunal nian. Mós dehan Dioseze balu atu taka tanba osan sai hotu ba selu eskandalu sira ne’e.

Oin-sa Subar Abuzu Seksual iha Uma-kreda?

Maski numeru kona-ba abuzu seksual halo hakfodak tebes, kazu sira pedofilia nian ne’ebe fo sai ona seidauk han malu ho faktu ne’ebé akontese tanba nem vitima hothotu brani fo sai kriminozu ou abuzador sira no seluk fali Uma-kreda rasik iha ninia dalan hodi subar kardeal, bispu ho amlulik pedófilo ho violador hasoru sarani ho madre sira. Dalan ida maka transfere ou muda sira be kaer toman halo violasaun seksual ba Dioseze seluk ou haruka ba rai seluk hodi labele kaer toman.

Dokumentariu BBC London nian, hetan bandu labele fo sai iha Brazil, Portugal ho Itália kona-ba abuzu seksual ho pedofilia ne’ebe fiar-na’in Katoliku sira halo iha rai balu hanesan Amerika, Irlandia ho Brazil, ne’ebé Igreja Vatikanu taka metin hela.

Iha vídeo ida hatudu jornalista BBC iha Rio de Janeiru, ne’ebe relata kona-ba kazu Papa Tarcisio Tadeu Spricigo katak sidade Annapolis viola eh halo abuzu ba labarik maneoan ida ho tinan lima (5). “… Polisia iha Saun Paulo ba buka atu hatene kazu abuzu seksual ba labarik sira, abuzador ne’e hetan ona transferensia minimal dala haat (4) hosi parokia ida ba parokia seluk, maski nune’e, nia kontinua halo violasaun ba labarik sira iha fatin sira ne’ebe nia ba…” (http://www.blogdoatheneu.org/blog/?p=2271&lang=id).

“Bispu hatene sa-ida maka nia halo, maibe hateten de’it katak nia di’ak tiha ona”. Iha tempu ne’eba Kardeal Ratzinger, agora Papa Bento XVI, maka fo “instrusaun ba kauza abuzu seksual ba labarik, tan ne’e, nia hatene hotu hahalok ho akuzasaun hasoru kleru sira. “Igreja muda ema sira abuzador hosi parokia ida ba parokia seluk, iha ne’ebé sira kontinua halo krimi seksual seluk. Ne’e iha tempu hothotu, iha ne’ebé de’it iha mundu tomak. Enkuatu eskandalu abuzu seksual doko EUA no Vatikanu buka razaun hodi justifika, iha Brazil fiar-na’in sira seluk viola dadaun labarik ida…Iha eskola sira bolu “labarik feto nia aman”; ninia avo hateten katak labarik hakarak atu oho an.

Bispu Stephan Ackerman, simu knaar ba esklarese eskandalu abuzu seksual kontra labarik sira ne’ebe halo hosi amlulik sira iha Alemaña, du’un Uma-kreda katak “la iha vontade atu esklarese” no “halo disimulasaun”. (Rhein Zeitung, 16/03/2010).

Tuir Bispu Stephan, iha fatin sira be la iha vontade atu esklarese no fatin sira be autor abuzu seksual transfere sai, ita bele admite katak iha disimulasaun iha kazu hothotu ne’ebe iha. “Iha diskusaun sira iha loron ikus ha’u persebe ona katak ami konsentra liu ba proteje autor (abuzador) sira”. Bispu ne’e hakarak dehan iha sira nia diskusaun la buka loke sai bispu ho amlulik sira ne’ebe halo abuzu seksual, maibe proteje fali sira. Ne’e signifika vitima sira la hetan justisa no kontinua sai vitima nafatin.

Uma-kreda matenek tebes subar nia ema sira halo abuzu seksual, muda tun muda sa’en nia ema violador sira hodi la koopera ho polisia hodi buka lia loos.

Muda bispu ho amlulik abuzador seksual sira ba mau sai tiha kultura ida, iha ne’ebé kardeal, bispu ho amlulik sira hosik tutan ba malu hodi subar sira nia krimi. Muda ba dioseze seluk ou haruka ba estuda no ne’ebé grave liu ou ema toman ona, haruka muda tiha ba rai-li’ur. Iha kazu barak, la iha kastigu ruma hanesan hasai violador sira hosi kardeal, bispu ho amlulik, maibe muda tun muda sa’en hodi sees hosi
justisa no sees hosi kondenasaun sarani sira nian.

Dalan seluk hodi subar krimi maka halo presaun ba vitima ho sasin sira hodi “labele husu” ho “labele hateten sai”. Seluk ho ne’e ameasa ho deskomunga vitima ho sasin sira. Tanba ema hotu ta’uk, ne’eduni, Uma-kreda nia segredu iis uitoan mós la sai, maibe buat ida taka metin sei nakfera iha loron ida. Bee nakali sei halo sana-matan haksoit sai tanba taka metin tebes no wainhira loke oituan sei loke tomak hotu. Maibe di’ak liu loke duke Uma-kreda rahun tanba de’it kaerdela, bispu ho amlulik balu nia hahalok. Buat ne’ebé nakloke sei metin no buat ne’ebé taka metin sei rahun.

Pedofilia mosu iha setor sosiedade hothotu nian, neduni kondena de’it Uma-kreda hanesan hamalahok realidade ne’ebe iha. Maibe tenki klaru katak krimi sira mosu hosi Uma-kreda no pratika hosi autoridade ekleziastika sira hanesan buat ida ne’ebé kondenavel no hakribi tebtebes tanba sira nia responsabilidade maka fo edukasaun ho moral Igreja nian.

Akuzasaun ho kondenasaun sira hasoru Uma-kreda hatudu karater reasionariu ho monstruozu ne’ebé Uma-kreda Katolika iha. Reprimi no kontra kualker tipu liberdade feto sira nian, hanesan ezemplu, kriminaliza feto sira ne’ebé halo abortu no bandu labele uza kondom, antikonsepsional ho planeamentu familiar, maibe sira rasik livre halo buat hirak ne’e. Deskomunga inan-aman, padriñu ho madriña sira tanba dehan la hatene hanorin nia oan sira, maibe hosi baki instituisaun sira Uma-kreda nia laran, kardeal, bispu ho amlulik balu halo hela abuzu seksual ba labarik sira, ba sarani feto sira no ba madre sira. Obriga madre sira isin rua hodi halo abotu tanba rezultadu hosi abuzu seksual forsadu ida, no halo madre balu sai stress no monu iha prostituisaun. Buat hirak ne’e hotu hatudu momoos promosaun komportamentu ida kontrariu ho doutrina moral Katolika nian ou adopta pozisaun sira ne’ebé kontraria ba direitu moris ba buat moris hotu nian.

Segredu ho misteriu sai hanesan duit ida ho matan rua ne’ebé tulun tebes Uma-kreda hodi subar ninia hahalok amoral. Susar sobu sai hahalok sira da’et ho ambispu ho amlulik sira nia hahalok tanba hahalok sira ne’e sei hanesan buat tabu ida. Hein katak artigu ida ne’e hanesan lilin oan ida iha fatuk ko’ak hodi lenu sarani sira nia néon ho hanoin katak, ambispu ho amlulik sira mós ema sala na’in hanesan ita, ne’eduni ita presiza kontrola sira nia hahalok ho lala’ok hodi hametin nafatin Uma-kreda ne’ebé ita sarani hotu halo parte ba.

Provas sira iha leten kona ba abuzu seksual hatudu katak ema sira ita konsidera nu’udar santu, nu’udar liman-ain Jesus Kristu nian, no dala ruma ita adora hanesan Maromak hotu, sira maka trai rasik doutrina ho moral ne’ebe sira hanorin. Sira hanorin buat ida ba ita no sira halo buat seluk. Buat hirak ne’e hotu kontribui ba degradasaun eh dekadensia moral ohin loron nian, basaa, ema sira be prega doutrina Kristu nian no haklaken moral ba mundu, sira lakon autoridade hodi ko’alia kona ba moral ho etika tanba sira mos hanesan ema baibain ona: bosok maka’as, subar metin sira nia krimi, no grave liu tan halo abuzu seksual ne’ebé la sei hetan pardaun ruma hosi se de’it.

Semana-semana sarani sira fo esmola ba Uma-kreda. Ema balu osan la iha mós fo osan la hanoin tanba sira hanoin, bele ki’ak ba mós tulun Igreja sempre hanesan buat di’ak ida hodi loron ikus sei manan la lehan. Ironiku tebes sarani sira, fo tiha osan ba Uma-kreda hodi tulun kardeal, bispu ho amlulik sira nia moris, depois sira fila halo abuzu seksual ba sarani sira nia oan ho sarani feto adultu balu. Sarani sira lakon dala rua, dahuluk oan sira sai vitima no darua lori sarani sira nia osan hodi selu fali ba sarani sira tanba abuzu seksual ne’ebe halo ba nia oan sira.

Haree ba abuza seksual sira temi iha leten, karik la’os krimi, di’ak liu hosik papa, kardeal, bispu, malulik ho madre sira kaben, basaa, wainhira sira kaben ona, tentasaun atu halo abuzu seksual mós menos no sira mós bele responsabiliza ba sarani feto sira be ko’us oan ba sira. Di’ak liu hosik sira kaben duke hosik sira mesak no halo krimi ne’ebé sei sobu de’it Uma-kreda nia naran. Haree de’it, amlulik sira Anglikan ho Protestante sira nian, sira kaben no iha oan, sira kotinua serbisu nafatin ba Maromak no sarani sira, maibe sira ladun monu barak hanesan kleru sira Katoliku nian.

Konkluzaun

Uma-kreda nu’udar knuuk moral ho etika nian. Tanba ne’e maka ita presiza hametin nafatin Uma-kreda. Infelizmente, sira be ita tau fiar ho laran metin ba sira hanesan kardeal, bispu ho amlulik balu maka iha uluk oin hodi hamonu Uma-Kreda nian naran, fama, dignidade ho kredibilidade.

Abuzu seksual hasoru labarik sira, feto otas boot ho madre sira kontra tebes prinsipiu ho valor sira ne’ebé Uma-kreda prega ou hanorin rasik. Ne’eduni, atu evita buat hirak ne’e hodi labele mosu, maka dalan di’ak liu, karik ema ruma hatene no haree abuzu sira ne’e, liliu vitima sira tenki fo sai ba publiku, basaa, imi nia esperiensia aat bele tulun salva labarik sira seluk, bele proteje sarani feto ho madre sira no hametin Uma-kreda rasik.

Ita tenki rekuinese katak papa, kardeal, bispu, amlulik ho madre sira, sira mós ema hanesan ita, sira mós iha moras ho frakeza, ne’eduni maka halo ona buat aat sira ne’ebé sira halo tiha ona. Atu evita buat hirak ne’e, la’os krimi no sei respeitadu liu, di’ak liu hosik kleru sira kaben.

)* Observador Politika no Sosial
E-mail: jairques@gmail.com

Foti hosi https://forum-haksesuk.blogspot.com/2010/04/violensia-ho-abuzu-seksual-hosi-uma.html (23 Febreiru 2021)

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here