Home Notisia HAK Prontu Fasilita Formasaun ba Parpol Molok Hakat ba ELPar

HAK Prontu Fasilita Formasaun ba Parpol Molok Hakat ba ELPar

590
0
Direitor Asosiasaun HAK, Akademista, Julio no Profesor Antero da Silva. [Foto: AJTL | 20.10.2022]

Hakerek nain ekipa AJTL

Dili-Diretór Asosiasaun HAK (Hukum Asasi Keadilan), Sisto Dos Santos informa, nia parte pronto apoiu formasaun ba  líder partidu Polítiku sira molok hakat ba Eleisaun Parlamentár (ElPar) atu  labele uza lian kro’at hanesan ataka malu, insulta malu, sura kolen,  iha eleisaun ne’ebé sei realiza iha tinan 2023.

“Tuir ami nia haree lider sira neebé mak la maduru uza lian kroat hodi halo ema seluk sofre nee lider sira neebé mak la iha kapasidade hanesan polítika ida, se sira la iha kapasidade ami prontu atu hanorin sira oinsá atu konvense ema la ho lian Kroat” esplika diretór Asosiasaun HAK, ba Membru AJTL, iha nia knaar fatin Farol, Díli, Kinta, 20/10/2022.

Diretór ne’e haktuir, ba líder sira ne’ebé seidauk bele konvense iha ema seluk ne’e sira presiza aprende tan polítika, oinsá atu transforma ema ho maneira ka ajenda polítika, no plataforma polítika ka idelojia polítika ida neebé mak atu liberta militante no simpatizantes sira iha eleisaun Parlamentár

Durante ne’e HAK nota polítika na’in sira mós dala ruma balu geger tanba sira hanoin katak insulta ema atu hetan nia simpatia maibé sidadaun ne’ebé mak komprende lala’ok polítika maibé militante sira sei hadook aan husi sira.

“HAK nafatin fó hanoin hela ba polítika sira atu la bele haluha ‘amnesia’ saida mak akontese iha pasadu (1974-1975) tanba iha altura ne’ebá líder polítiku sira sei infantíl tan ne’e liafuan sira ne’ebé mak sira koloka kroat liu, lia kro’at entre sira ho sira hodi kadi nanal maibé ikus prezudika ba povu Maubere tanba  povu ne’e kadi katana ho dima la’ós kadi fali nanál hodi insultu malu” hatutan nia.

HAK triste tanba líder polítiku sira seidauk libertadu tanba sira nafatin repete saída mak akontese iha (1974-1975) tan ne’e konsekuénsia boot ida mak povu bain-bain barak mak tenke lakon nia vida tanba sira oho malu, obedese no adora ba sira nia lider ne’ebé sira simpatia.

Tanba ne’e HAK nota katak durante eleisaun sira ba kotuk  ne’e kontinua hamosu violensia iha eleisaun sira.

“ida tanba tuir natureza prinsipiu direitus umanus ema ida uza lia-fuan ida ne’ebé mak azita ema seluk ho intensaun ida  atu paratiza de’it nia opozisaun nee violasaun” afirma nia.

Sosiedade Sivil ne’e akresenta, tuir lolos nee knaar Komisaun Nasional Eleisoeñs nian atu fó hanoin lider sira katak povu ne’e sei traumatizadu bainhira atu halo propaganda polítika la bele uza lian kroat sira.

“Polítika nain sira neebé la iha kapasidade uza nafatin lian kro’at, ne’e líder sira ne’ebé geger no estraga nia bele sai bulak imajina se lider polítiku ida mak bulak aban bainrua nia ukun, ne’e governu bulak ka geger, aban bainrua nia sai deputadu ne’ebé geger no deputadu geger atu kan ten de’it ba pensaun vitalisa no kareta pazero sira hakarak badiu kinta ho sesta nee sai ona husi Díli urus sira nia projetu no sira nia lia depois hetan perdiam nee tenke investiga” hatete diretór HAK.

Tanba hahalok Insulta malu iha kampaña sei fó impaktu ba povu no agora povu trauma tanba lider polítika nee sai aman ba nasaun no povu la’ós sai fali manurade hodi la koñese nia povu, polítika na’in sira ne’ebé la iha kbiit presiza lee  relatoriu final CNC nian nune’e la bele uza polítika ho violensia.

“Ita nia lider polítika sira mós barak mak la lee hela relatóriu finansia ho rekomendasaun sira CHEGA nian tanba rekomendasaun CHEGA hatete hela katak polítika na’in sira nia obrigasaun morál ka dever atu la bele uza liaguagem Kro’at sira iha tempu kampaña nunee la bele repete tan violensia sira ne’ebe mak ita ultrapasa ona iha periodu okupasaun militar Indonezia dezde 1974 too 1999 maibé infelizmente líder polítika sira nafatin toman ka romántiku demais ho sira nia  lia-fuan kro’at ne’e haktuir diretór ne’e” akresenta nia.

Partidu Polítiku tenke  evita insulta malu, nune’e nia mós husu ba  CNE atu  hanoin sira hanesan líder partidu polítika iha eleisaun.

Alende ne’e HAK rekomenda partidu ida la bele kaer metin lider polítika ida neebé lanu hodi insulta ema nee la diak maibé libertasaun povu nee la’ós insulta ema no  hatun ema nia dignidade, no labele  sura kolen,  nee konsidera polítika infantil tanba libertasaun nee laos atu sura kolen, atu liberta povu laos atu liberta fali kolen, nee lider polítika ignorante hanoin de’it nia an sura de’it nia kolen haluha nia povu.

“Ita tenke orgullu katak ita nasaun ida neebé libertadu no maduru agora povu maduru lider tenke maduru liu fali povu ami husu lider nee atu sai edukadór no inspiradór atu sai ulun, neon ho fuan ba povu hotu-hotu laos lider ida tau nia an sai fali ain hodi sama ema nia sasan no ibun nakfilak sai fali kroat nia dehan.

Iha sorin seluk, Akademista Julio Aparicio fo hanoin ba partidu polítiku sira katak, iha tempu kampaña ko’alia programa ne’e di’ak ba militante sira hodi hanorin nia militante sira kona-ba ligasaun polítika iha Timor laran tomak no halo promosaun ba Programa Partidu sira ne’ebé prepara ona.

“Iha Timor nee kampaña nee laos hato’o sira nia programa maibé sir aba hatun malu mak barak liu, sira la koalia kona-ba saida mak sira atu halo iha futuru, no sira nia maneira kampaña hanesan nee fó impaktu ba sira nia moris, impaktu mós ba sira nia partidu, tanba nee mak wainhira sira halo kampaña ema balu la gosta tanba sira ba atu hatun malu, kampaña sira iha tempu uluk mai too da-daun nee la iha mudansa, tanba iha kampaña sira sempre insulta malu, hatete aat malu” dehan Julio Aparicio

Nia haktuir, bainhira lideransa polítika ida iha kampaña mak insulta malu no fahe komunidade nee agrupa tiha ita nia komunidade ne’e.

“ezemplu hanesan partidu A ba koalia aat partidu B entaun iha nee militantes husi partidu B nian la gosta ona militantes husi partidu A nian, konflitu kuandu mosu iha fatin-fatin sira nee liu-liu iha tempu kampaña, ida nee lideransa polítika sira mak sempre soran povu sira, Lider partidu polítika sira sura sira nia kolen se mak la kolen, ema hotu-hotu nee kontribui ba estadu no nasaun nee, la bele privatiza tiha rai ida nee katak sira mesak deit, nee hau kontra, ema hotu luta, ema hotu funu, nia mesak deit nia la bele, ema hotu funu nain, mentalidade sira hanesan nee mak estraga tiha rai ida nee privatiza tiha estadu sai tiha sira nia” Dehan Julio Aparicio.

Akademista ne’e hatutan, lideransa sira sura kolen nee sira hetan ona sira nia direitu, hetan ona kargu, balu sai ona prezidente, veteranus sira mós kada fulan hetan osan, maibé ema balu luta ba funu too oras nee la hetan osan ka kargun ruma, ema sira kastigu iha Atauro too oras nee la hetan osan, tanba nee lideransa sira lalika sura kolen ba malu, tnba rai ida nee ema hotu luta, para ona ho sura kolen nee ema barak mak terus ba rai ida nee.

Akademista nee mós husu ba lider partidu polítika sira iha kampaña atu hatoo deit sira nia programa laos ba insulta malu fali, lideransa nee tenki sai mahon no sai manorin ba ema seluk.

Entretantu, Eis Kandidatu ba Prezidente Repúblika,  Antero Benedito da Silva, hatete, insulta malu nee sira nia métodu ida neebé bolu subjetivizmu, tanba sira hare katak ataka malu fahe ba lider ida nee no lider ida neeba no sira bele sunu sira nia militantes sira nee fanatiku sira hodi ataka malu.

“Joven sira agora ne’e gosta liu mak buat ida insulta malu nee, koalia soke ida nee soke ida neeba, tanba sira nia minedset nee sei domina hela ho konflitu, kuandu ita koalia ho rasional nee la tama ema nia ulun, sira hakarak mak buat neebé soke sira nia emosaun, sosiedade nee emosionál liu la rasional tenik Líder Independente,” Antero Benedito da Silva, iha nia knaar fatin kampus UNTL Kaikoli Díli.

Nia esplika katak, objetivu husi kampaña nee atu halo sosializa sira nia programa, hatoo sira nia misaun ni vizaun partidu nian ba sosiedade sira, maibé partidu barak mak iha tempu kampaña ba halo propaganda deit. Nunee nia husu ba partidu sira presiza halo formasaun polítika, formasaun para militantes sira hatene lala’ok Polítika ne’e oinsá.

 “ema balu dehan polítika nee artes, kuandu ita iha Sistema demokrasia ita uza estratezia neebé úmanistiku, respeita ema seluk nia opiniaun pozisaun polítiku no sira nia ideolojia, hamenus despezas sira neebé desnesesariu dala ruma partidu sira gasta osan demais liu até sosa votus mós iha, kampaña sira liu ba Fretilin gasta osan besik miliaun 10 no CNRT gasta osan liu miliaun 10 ba leten, osan sira nee mai husi ne’ebé, estadu nian ka husi fatin seluk” hakle’an nia.

Ekipa III mós tenta halo konfirmasaun Komisaun Nasional Eleisaun (CNE – sigla Portugés) atu husu kona-ba preparasaun ka orientasaun ba partidu polítiku molok ba Eleisaun Parlamentár maibé sira (CNE-red) la iha fatin. Ekipa Kobertura.

***(artigu ne’e publika parte husi treinamentu ne’ebe realiza husi AJTL ho UNDP)

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here