Reportajen Umbelina dos Reis
Komunidade afetadu na’in 50 ne’ebé la konkorda atu fó rai ba Timor GAP, hodi halo projetu rezerva kombustivel tanba sira nia rai uza ba agrikultura, hakiak animal hodi sustenta moris, no nu’udar rai eransa ba sira nia futuru jerasaun.
Iha diálogu ho projetu na’in Timor GAP, porta-voz komunidade afetadu, Zacarias dos Santos hateten, razaun sira komunidade Manuleu la fó rai ba Timor GAP atu utiliza ba projetu rezerva kombustível, tanba hosi sira uma lisan rua fó ona rai hektares lubuk ba F-FDTL iha tinan 2008-2013 hodi utiliza ba fatin karegatiru forsa F-FDTL nian ho promesa katak rekrutamentu membru Forsa Defeza, Manleu oan mak prioridade, maibé nu fin la akontese, tan ne’e sira ta’uk atu akontese tan ba dala rua hosi projetu Timor GAP ne’e rasik.
“Ami komunidade hakarak livre, tanba sá ami tesi-ai hetan kapturasaun, tanba sá hili fatuk ami sai hosi fatin ne’e, ami nia laran moras. Tanba ami nia rai mak oi-tuan ne’e de’it ona, ami komunidade Manleu hakarak moris ambiente ne’ebé livre no hakiak animal sira ho livre, ami lakohi sai vítima ba dala rua konaba fatin no rai ida ne’e,” dehan Zacarias iha Diálogu ho Timor GAP iha Manleu, Metinaru, Sexta, 10/02.
“Razaun komunidade la fó fatin ona ba Timor GAP atu harii tan projetu ne’e, tanba fatin laiha ona ba komunidade sira atu hela, rai mak hela pedasuk oan ne’e de’it, ami komunidade hakarak moris iha ambiente livre nia laran, ami lakohi ona ema mai hase no halo kapturasaun tan ami, tanba akontese tia ona iha pasadu ne’eba,” nia hatutan.
Nia dehan, saída mak ami sente tenke ko’alia, nune’e F-FDTL markas besik ona sira, Timor GAP tenke identifika fatin seluk hodi halo sira nia projetu ba.
“Ida ne’e dúvidas boot ba ami komunidade la konkorda no tanba sá dadus hosi 50 ne’e tuun ba 48, sira tenki justifika loloos, tanba iha momentu ne’eba la konkorda mak 50 maibé sira dehan agora konkorda mak na’in 47, nune’e ami husu ba ekipa sira ne’ebé mak sukat rai ne’e tenki identifika no justifika transparensia mai ami” lamenta Zacarias.
Nia hatutan, komunidade asina surat ne’e tanba na’in ba rai ne’e mak asina ne’e, la’os asina para hodi aseita ba rai ne’e. “Sira labele mai soran fali ami komunidade ne’e labele, tanba komunidade Manleu maioria mak lakohi fó fatin ba Timor Gap atu harii projetu ho razaun fatin kultura, rai eransa, fatin lulik, sé karik foti obrigativu rai ne’e hosi ami, ami prontu mate fatin ne’e.”
Iha fatin hanesan komunidade Lurdes da Costa, la konkorda ho Timor GAP harii projetu iha fatin refere ho razaun tanba sira nia hela fatin no fatin ne’e futuru ba sira nia jerasaun tuir mai.
Nia relembra, iha tinan 2013 Timor GAP mai rekoñese sé? Enkontru primeiru ho Xefe Suku, Xefe Aldeia maibé nein fó hatene ba povu ki’ik, tanba nia mós vítima ba rai ne’e, se Timor GAP harii duni projetu ne’e sira atu ba hela ne’ebé.
“Agora ita boot sira dehan fatin ki’ik ne’e la vale, maibé ba ami povu ki’ik ne’e vale, batar ne’ebé kuda rai to’o tinan, komunidade Manleu la tane liman ba estadu, ita boot sira dehan akadiru ne’e la vale, maibé ba ha’u Lurdes akadiru ne’e vale tanba liu hosi akadiru nia folin ha’u hasai Diploma III. Husu ba Xefe Aldeia, Xefe Suku, povu Manleu moris hosi saída? povu Manleu moris hosi akadiru hodi sustenta moris loro-loron,” dehan komunidade afetadu Lurdes.
“imi sentimentu oituan ba povu ki’ik ba, imi atu soe komunidade Manleu ne’e ba fatin ne’ebé tan, imi dehan rai lalehan mamuk, nusa la husik komunidade Manleu hakmatek fatin ne’e, lalehan mamuk nusa imi la ba de’it, direitu sira ne’e imi atu soe ba ne’ebé,” preokupa komunidade Lurdes.
Nia dehan, komunidade Manleu lisan feto mak iha direitu ba rai, konaba kaben lisan feto mak tama, tan ne’e nu’udar Manleu oan hakru’uk ho haraik aan, husu ba Timor GAP husik rai pedasuk ne’e ba komunidade Manuleu oan hela netik ba, nia hato’o, dezemvolvimentu ema hotu hakarak, maibé rai rohan de’it ona, komunidade Manuleu ba hela fali ne’ebé?
Nia hatutan, foin da-dauk sira ba sukat rai refere hakarak ka lakohi tenki asina sukat rai ne’e, maibé la signifika sira asina surat atu fó rai ne’e ba, no wainhira sukat rai mak ema la hamriik iha fatin, entaun rai la’os ema ne’e ni-nian ho razaun ida ne’e mak sira hamrik hodi asina surat ne’e maibé la’os atu fó fatin.
Iha fatin hanesan Komunidade Fernanda dos Santos hateten katak sira komunidade Manleu moris ho akadiru no hakiak animal sira, nune’e akadiru nia funsaun sira uja ba kultura no buka moris hodi sustensa moris loro-loron.
Nia dehan, sira hakarak hakiak hakiak animal ho livre tebes, tanba bibi sira fa’an kada semana bele hetan US $200 no akadiru fuan labarik sira fa’an loron ida bele hetan US $20.
