Reportajen David da Costa
Diretór Ezekutivu Iha Instituisaun Públiku (IP) balun, halo asedu sexuál hasoru ninia funsionáriu nain rua. Tanba ne’e JU,S enkoraja feto sira selu atu nune’e bele keixa bainhira hetan asedu sexuál husi superór sira bele hato’o keixa no hateten lae ba hahalok asedu sexuál.
Advogado Vitima nian, Adelina De Jesus, hateten, Institutu Públiku (IP) no Empresa Públiku (EP), nia lideransa tenke sujeitu devér hanesan akontese ho funsioņáriu sira. Sei aplika prosedimentu administrativu dixiplinár wainhira lideransa alega viola devér étiku profisionál no tenke hakruk ba prosedementu ne’ebé aplikavel. Exeptu ba Membru Governu la sujeita ba iha prosesu administrativu iha mak prosesu polítiku tuir sira nia Kódigu Konduta no desizaun iha Primeiru Ministriu nia liman.
Tanba Asédiu seksuál hanesan hahalok ne’ebé bandu hosi regime jurídiku aplika ba Funsionáriu Públiku no lei Traballu. Ba IP no EP sira hotu iha ona lei proibisaun ba asédiu seksuál.
No faktus hatudu, iha fulan Agostu, feto ida hato’o katak nia hetan asédiu seksuál hosi Diretór Ezekutivu hosi IP ida. Depois informasaun publika, mak feto refere sai Ju,s nian kliente no Ju,s submeter ona pedidu formál atu aplika mekanizmu prosedimentu ba iha responsabilidade dixiplinár ba hahalok refere tuir lei hateten.
“Ami hatama ona pedidu ba Membru Governu ne’ebé tutela ba, no ami rona katak Membru Governu analiza ona pedidu ne’ebé maka ami hato’o ba, no fó instrusaun atu loke prosesu dixiplinár hasoru Diretór Ezekutivu refere, kerdizer konkorda ho pozisaun ne’ebé maka ami hato’o ona katak lideransa hosi IP tenke submete ba prosesu dixiplinár bainhira iha alegasaun forte,” dehan Advogado Vitima nian, Adelina de Jesus, liu husi komferensia Imprensa iha edifisiu Ju,s nian, iha Farol, Kinta, 26/09.
Nia haktuir, Ju,s haksolok ho estadu de direitu ida ne’e, tanba prosesu ona tuir prosedimentu ne’ebé maka lei hateten, Tanba ne’e Ju,s fó komfiansa tomak ba prosesu ne’ebé maka la’o dadauk. Ju,s mos iha esperansa boot katak laiha intervensaun politika ba iha IP no EP nia estrutura tanba IP no EP la’os parte husi Governu, entaun la presiza iha intervensaun polítika, tanba otomatikamente hakruk ba iha lei funsaun Públiku ou lei traballu nian.
“Maibé mós, iha fulan Setembru, ami simu tan keixa ida, husi institutu Públiku ne’ebé hanesan, ninia Diretór Ezekutivu ho modusoperante ne’ebé kuase hanesan, halo mos aktu hanesn ba vitima segundu ne’e,” nia salienta.
No nia prosesu daduk Ju,s mos hato’o ona ba iha Ministeriu tutela, atu bele hetan prosesu ne’ebé hanesan mos iha prosesu ida primeiru ne’e. tanba ne’e Ju,s iha esperansa ba prosesu tomak labele iha intervensaun politiku.
“Ju,s mos halo ona investigasaun internál haree ba alegasaun sira no hanoin katak dalaruma sei iha vítima barak ne’ebé hetan asédiu seksuál hosi Diretór ezekutivu ne’e rasik, no Ju,s sempre reprezenta vitima oioin, no ami hatama ona pedidu atu loke prosesu disiplinar hasoru Diretór ezekutivu refere hosi lideransa Institutu Públiku refere ba dala rua. Prosesu disciplinar hotu-hotu tenke la’o la ho intimidasaun,” nia esplika.
Tanba ne’e Funsionáriu hotu-hotu iha direitu atu hato’o keixa bainhira sira hetan violasaun ba sira direitu hosi hahalok lideransa, inklui hosi Diretór Jerál iha Ministériu sira no mós Lideransa husi IP no Empreza Públiku balun, ate Membru Governu balun. Sira iha direitu atu hato’o sira ninia keixa tuir prosedimentu ne’ebé maka iha. Ema hotu-hotu, inklui feto ne’ebé serbisu ba entidade públika iha direitu atu serbisu iha ambiente livre hosi asédiu seksuál. Tenke hatene katak traballadór hotu-hotu la’ós atan, no la lakon nia dignidade bainhira nia hala’o nia servisu.
Ho nune’e baihira iha violasaun ne’ebé hasoru pesoal refere liu-liu ba iha Funsionáriu sira hotu iha direitu atu hato’o keixa ba iha entidade relevantes. Membru Governu sira iha devér atu loke prosesu dixiplinár administrativu, bainhira akontese asedu sexuál iha nia instituisaun, ne’ebé maka nia maka irarkia ba iha pozisaun refere, nia tenke simu no hahú loke prosesu tuir saida lei hateten. Maibé Ju’s mós prekupa tanba Diretór Ezekutivu IP ne’e halo asaun oioin ba funsionáriu sira hodi labele koalia sai hahalok ne’ebé maka nia rasik komete ne’e.
“Ami preokupa tanba alegadu autór koko halo asaun oinoin atu intimida funsionáriu sira atu ko’alia lia-loos no mós atu vítima seluk labele fó-sai saida mak sira hetan,” Advogado vitima prekupa.
Tentativa ne’ebé maka intimida ba Ju,s nian kliente, Ju,s senti katak ida ne’e sei la susesu. Tanba prosesu ida ne’e prosesu disiplinar. Karik Diretór Ezekutivu iha evidensia forte, nia bele aprezenta nia evidensia tuir prosedimentu ne’ebé iha, la prezisa uza meus oioin hodi intimida Ju,s nia kliente, tanba ne’e Ju,s senti ida ne’e lakon tempu deit.
Tanba, Diretór Ezekutivu, nia nu’udar alegadu autór ba iha prosesu refere. Tuir loloos nia hatene katak, nia iha direitu atu defende a’an iha prosesu administrativu dixiplinár no koko neutraliza evidénsia submete hosi feto sira vitima ne’ebé Ju,s agora akompaña hela ne’e. maibé Ju,s iha evidensia forte katak Diretór Ezekutivu IP ne’e halo asedu sexuál ba vitima feto nain rua ne’e.
“Ami iha evidénsia atu hatudu Diretór Ezekutivu halo asédiu seksuál ba ami nian vitima nain rua. Se ninia defeza mak “ema hakarak hamate nia” no katak vítima sira halo konspirasaun hasoru nia, entaun ami konvida Diretór Ezekutivu atu hatudu evidénsia katak ami-nia kliente halo duni keixa falsu no tama duni iha konspirasaun,” nia informa.
Advogado vitima ne’e dehan, bainhira alegadu infratór komete violénsia seksuál, inklui asédiu seksuál hasoru feto barak, Ju,s hakarak motiva feto sira, atu bele mos aprezenta keixa, tanba husi keixa ida ka rua, keixa refere bele aforsa ona keixa sira seluk.
“Mezmuke agora daduk iha ona keixa rua, maibé ami nafatin enkoraja feto maluk sira, tantu se deit mak senti hetan intimidasaun, hetan hahalok ne’ebé modusoperante hanesan ho feto rua ne’ebé ami reprezenta, bele keixa no hateten lae ba hahalok asedu sexuál. Tanba ita mai iha amibente servisu, ita nia lideransa no instituisaun ne’ebé ita servisu tenke garantia katak ita iha konsidaun ne’ebé livre husi asedu sexuál,” hateten nia.
Ju’s mós fó parabéns ba Ministru tutela hosi IP ne’ebé hakruuk ba Estadu Direitu no Ju’s fiar katak prosesu dixiplinár sei halo ho imparsiál no sei konsidera evidénsia ne’ebé Ju’s submete ona, informasaun hosi vítima no testemuña no sei fó oportunidade ba alegadu autór atu hatán ba alegasaun tuir Lei haruka.









