Reportajen David da Costa
Prezidente Repúblika no Laureadu Nobel ba Pás José Ramos-Horta, fó indultu ba sidadaun na’in neen nu’udar aktu kleménsia umanitária no unidade nasionál no iha lista indulut ne’e laiha eis padre antigu katolika Richard Daschbach.
“Ha’u Prontu ko’alia ho ita boot sira, Primeiru hahú ho kestaun indultu, loron, no semana sira ne’e Ita boot sira halo perguntas barak loos kona-ba ida ne’e, ita boot sira hatene liu fali ha’u, tanba asesu ba informasaun ruma ne’ebe-ke ha’u laiha. Maibé ita boot sira haree ona lista prizoneiru sira ne’ebe hetan indultu totál iha ema nain neen, feto lima, mane ida,” Dehan Prezidente Repúblika Ramos-Horta, Ba jornalista sira iha Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, 27/05.
Nia hatete, portantu feto sira ne’e iha situasaun ne’ebe maka lori sira ba komete krime ruma, sira selu iha prizaun, maibé tanba nia vitima violénsia, tanba ne’e maka sira reasaun i lori komete krime ne’e, sira kontinua nafatin iha prizaun hanesan injustisa ida, tanba ne’e maka tetu buat sira ne’e hotu ho indultu. Kona-ba Ida fali mane ne’e la’os krime boot ida, maibé sira bolu pekulatu, hanesan abuzu poder, maibé ida ne’e la’os krime violénsia boot ida, no asuntu ida ne’e rezovidu.
Nia dehan, Nia rasik maka hakerek karta ba Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão kona-ba lista indultu ema nain neen ba iha Primeiru Ministru, no nia konkorda ho lista nia haruka ba ne’e. No laiha tan naran seluk inklui Richard Daschbach eis padre antigu katolika ne’e.
“Husi Prezidensia embora kompetensia ne’e ha’u nian eskluzivu, maibé ha’u maka asina karta ida haruka ba Primeiru Ministru, proposta maka naran nain neen ne’e, feto nain lima, mane nain ida, ne’e maka ha’u haruka ba. Karta ida ne’e maka Primeiru Ministru responde hatete konkorda ho Prezidente nian rekomendasaun ne’ebe fó indultu ba sira feto nain lima ho mane nain ida, laiha tan naran seluk,” Nia esplika.
“Indultu hanesan ha’u hatete dala ida tan, prosesu ne’e prosesu dinamiku, prosesu ne’e baibain Ministeiru Justisa, No ha’u haruka ha’u nian Staff ba to’o Becora, Gleno, Suai no sira rona Diretór prizaun, Diretór prizaun halo relatoriu, ha’u estadu i depois tuir prosesu formal governu bele haruka rekomendasaun maibé ha’u rasik haruka tiha ona lista ida ba governu para rona governu nian opiniaun,” Nia esplika liu tan.
Nia dehan, tanba tuir formalidade ne’e regiroju, Tanba ne’e Prezidente labele fromulga dekretu sem karta ida husi governo-ke konkorda. Entaun Primeiru Ministru halo karta ida mai Prezidente Repúblika konkorda ho naran ema nain neen ne’ebe maka interse. Agora buat seluk detailiu ida ne’ebe Padre ida nia naran iha ne’eba, naran iha ne’e la interese, ne’e mak prosesu formal, hahú ne’e governu konkorda ho ema nain neen.
“Primeiru ba ha’u, instituisaun seluk bele iha opiniaun oioin, ba ha’u, ha’u haree kedas maka sira ne’ebe iha prizaun, krime balun todan duni, ema balun halo ne’e, maibé ita haree no lee didiak prosesu ne’e sira rasik halo krime ne’e tanba sira la augenta ona terus demais, entaun hau fokus ba ida ne’e, ha’u la haree ba kazu seluk, ne’e maka ha’u nia dezisaun,” Nia hatete.
Maibé Prezidente la halo dezisaun unilateral, rekomendasaun mai husi governu, dala ruma, Prezidente rasik hakerek ba governu, propoin lista, mas Prezidente Repúblika propoin maka feto nain lima, mane nain ida, sira seluk Prezidente seidauk fó.
Entertantu Tuir Dekretu Prezidente Republika No. 45/2025, asina husi Prezidente Ramos-Horta iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato iha Dili no publika iha Jornál Repúblika iha loron 26 Maiu 2025, indultu sira ne’e fó ba ema nain neen maka:
1. Honoria Pereira Lopes
2. Norberto Barreto João
3. Maria Goreti Abi
4. Maria Scolastica Sona
5. Julieta Godinho do Nascimento
6. Armanda Jesus das Neves
Atu rekorda fali, Ministeiru Justisa (MS) Sergio de Jesus Fernandes da Costa Hornai, hatete, hanoin Governu nia papel ida mak liu servisu nasionál prizionais, hanesan lei indultu no mos komutasaun Pena hatete tiha ona katak Governu propoin liuhusi servisu prizonais, liuhusi nia familia ou ofisiálmente husi Prezidente Repúblika, Instituisaun ne’ebe maka iha lejetimidade, bele propoin ba iha Prezidente Repúblika. No Prezidente Repúblika uza ninia kbiit konstitusionál para fó indultu no komutasaun Pena.
“Agora ita iha organizasaun separasaun de podér, rona organizasaun soberania Estadu ninia prekupasaun no rona mos sosiedade sira nia prekupasaun i Prezidente Repúblika sei halo pundersaun ba sirkuntansia hotu-hotu. Tanba ita boot sira hatene muintu ben katak indultu no komutasaun ne’e kompetensia iha Prezidente Repúblika atu halo dezisaun polítika i konstitusionál ba ema sira ne’ebe karik reklosu sira ne’ebe simu ona pena no simu ona dezisaun husi Tribunál ne’ebe laiha ona rekursu ka bandin,”
No iha lista indultu ne’e inklui mos eis padre Richard Daschbach tanba razaun ida idade, mas Prezidente Repúblika sempre toma konsiderasaun, hanesan proponente mai husi nia familia, mai husi Ministeiru Justisa mais servisu prizonais sempre aprezenta ho sirkuntansia podeser tanba idade, tanba Timor la eziste buat ida prizaun Prefeitua, laiha pena de morte, etnaun hirak ne’e hotu sai razaun fundamentál ida. Iha lista ne’e tama hotu iha ne’eba, inklui Richard Daschbach tama hotu iha ne’eba.
“Ha’u seidauk iha serteza ida, tanba hau seidauk iha dekreta Prezidente Repúblika ninia kona-ba indultu, mas o que sertu nia mos sai hanesan proponente ida mai husi prizaun, haree ba ninia idade, tanba nia mos moras hela, mas laos ba nia ida, ba sira ne’ebe maka idade avansadu ona, tama ona iha kualifikasaun ne’eba, tanba iha ona dezisaun definitiva husi Tribunál katak nia hetan ona pena ba komportamentu ne’ebe nia kometidu iha ne’eba,” Nia dehan.
