Reportajen David da Costa
Kona-ba deklarasaun deputadu bankada Frente Revolusionariu Timor-Leste Independente (FRETILIN) iha Parlamentu Nasionál (PN) ne’ebé kontra planu governu atu re-exportasaun ba produtu husi Indonézia ba Estadus Unidus Amérika, liuhusi Timor-Leste, Prezidente Repúblika, José Ramos Horta konsidera deklarasaun kontra, parese Fretilin defende komérsiu livre iha rai laran.
“Ha’u hanoin Fretilin la konkorda tanba laiha informasaun sufisiente. Tanba Fretilin mós defende komérsiu livre, buat sira ne’ebé ha’u hanoin, tan de’it problema falta dialógu,” dehan PR Horta ba jornalista sira hafoin partisipa jogu volly praia iha Lesidere, Tersa (22/07).
Nia hatete, impaktu negativu laiha, tanba Indonézia mai loke fábrika hanesan pasta de’it pakote, tanba rai barak iha mundu sira halo nune’e, impaktu pozitivu, negativu. Timor-Leste ho Indonézia iha ona akordu komérsiu, maibé Fretilin la konkorda sira hakarak ho se fali.
“Tanbasá mak la konkorda fali, buat ne’e ita halo akordu komersiál, entaun Fretilin hakarak halo akordu ho se, ho Korea du Norte, Indonézia ne’e ita viziñu bele halo exportasaun sasan mai,” nia dehan
“Tanba ita exporta, ne’e ita iha posibilidade atu uza ema seluk ita nia kouta, ka saida fó empregu iha ne’e, tulun ita, ajuda ita manan esperiénsia, entaun se lei Amerikana permite fó dalan ba ida ne’e, Indonézia hakarak halo, hamutuk ho governu Timor bele,” Nia afirma.
Nia haktuir, tanba buat ne’e halo bara-barak ona, bainhira bolu free trade ne’e saida, depois bele hatene kompañia fábrika husi Indonézia loke iha Timor, emprega ema Timor, rai Timor nian, produtu balun bele Timor nian mak tama iha fábrika ne’e depois exporta ba Amérika, Uniaun Europeia ka ba ne’ebé.
Deputadu Fretilin Oscar Lima konsidera deklarasaun Ministru Komérsiu Industria (MKI) Nino Filipus Pereira nian atu akordu ho parte Indonézia hatama produtu esportasaun liu husi Timor-Leste ba Nasaun Amérika, ida ne’e hanesan fó fali benefisiu ba Emprezariu Indonézia nian. Tanba Ministériu Komérsiu halo fali akordu ho Emprezariu Indonézia ne’e labele, loloos nune’e Ministru buka atu kria kondisaun iha rai laran oinsá mak hasae produsaun nune’e hodi halo esportasaun nune’e benefisiu ne’e ba Timor la’os fo fali benefisiu ba Indonézia.
“Primeiru de tudu atu halo serbisu ba Internasionál, serbísu sira hanesan ne’e atu esporta ita nia sasán ba rai li’ur ne’e kabe kompetensia Komersiu para hatudu, ita nia para atu bele halo knaar ne’e hodi bele soe ita nia produtu ba rai li’ur, prinsipalmente ita hakarak haree katak agora Ministru halo fali Akordu ida ho empreza husi Indonézia ida ne’e mak ha’u nia pergunta nusa mak ita la kria kondisoens no kria fasilidade para ita iha ne’e mak buka halo nusa para esporta ba rai li’ur kria kondisoens,” dehan nia iha Parlamentu Nasionál, Segunda (21/07).
Nia haktuir, Bainhira Emprezariu sira husi Indonézia halo sala ruma, Timor-Leste mak sei assume responsablidade, tanba Amérika hatene Timor nia naran mak iha neeba. Timor la’os agora ba numpan fila-fali husi ema nia Emprezariu depois ema nia Emprezariu mak hetan benefisiu, kuandu sira halo sala ruma karik se mak naran aat, ne’e Timor nia naran mak aat. Tanba ne’e, tuir loloos ne’e nusa mak kria kondisoens para emprezariu Timor oan mak hetan benefisiu sira ne’e ba, tanba ema fó fasilidade ba Timor depois fó fali ba ema seluk.
Nia argumenta, kuandu Governu Amérika mak hirus depois nia tarik tiha depois Timor mak problema Timor mak lakon, tuir loloos Ministru sira ne’e nia preokupasaun mak kria kondisaun para atu lori Timor nia produtu iha rai laran bele ba li’ur para atu bele benefisia Povu ida ne’e. La’os atu benefisia fali Emprezariu no maluk sira ne’ebé husi Indonézia purke sira ne’e avansadu liu Timor ona, agora Governu Timor-Leste mak tenke kria ba aan para pelumenus sa’e netik kapasidade rai laran.
“Ita labele fó fila-fali ba ema, ajuda fali ema seluk ida ne’e ba ha’u hanoin ida ne’e sala. Komu ita esporta ba liu tanba ne’e mak ita tenke kria kondisoens,” nia dehan.
Nia afirma, kondisoens mak tenke kria kampu de traballu, haree bá Agrikultura, buat sira ne’e governante sira maka tenke preokupa ba ida ne’e, Governante sira mak tenke buka halo nusa atu halo oinsá haka’as ba halo Agrikultura para atu produs bu’at ne’ebé mak barak la’os uitoan hodi haruka ba rai li’ur.
“No depois ida fali ha’u nia problema liu mak ida ne’e, lori ita nia naran tau iha neeba kuandu failansu ruma halo husi Indonézia ho Emprezariu sira ne’ebé mak haruka sasán ba failla ita nia naran mak aat hotu ida ne’e mós Problema ida ba ita,” nia dehan.
Molok ne’e, Ministru Komérsiu no Indústria (MKI) Filipus Nino Pereira, esklarese razaun Timor-Leste sai pontu re-eksportasaun sasan husi Indonézia bá Amérika maka dadaun ne’e públiku barak kestiona, maibé ko’alia kona-ba multilateral trade ho nasaun hotu-hotu ne’ebé Timor-Leste halo, entaun re-eksportasaun ne’e dalan ida buka oportunidade, tanba Timor-Leste iha ligasaun besik ho Indonézia ne’ebé ho populasaun barak no produtu barak agora mai iha Timor, tanba Timor-Leste iha trade deficit ho Indonézia, ne’ebé buka para halo balansu pelumenus sa’e to’o 10-15%.
“Ita haree mós mudansa globál aplikasaun tarifa husi Amérika ninian ne’e mós fó impaktu ba nasaun barak ho Timor-Leste ita temi dehan 10%, entaun ne’e mós hanesan oportunidade ida ke nasaun seluk bele haree Timor-Leste”, dehan Nino Pereira iha Palásiu Governu, (17/07).
Nia subliña, Timor-Leste iha Portu Tibar ne’ebé mak di’ak, ekipamentus ne’ebé mak kompletu ida-ne’e mós bele sai hanesan dalan ida, karik iha investimentu husi nasaun barak inklui mós husi Indonézia, balun mai kuda sira-nia osan iha ne’e hanesan loke indústria manufatura, fabrika iha Timor sira prodús, depoiz temi dehan produtu Timor-Leste, haruka sai bá iha rai-li’ur kualker merkadu inklui mós ba iha merkadu Amérika ninian, ida-ne’e oportunidade ne’ebé di’ak ba Timor-Leste.
“Tanba ita hakarak oferese buat ne’ebé di’ak nune’e bele dada investimentu husi rai-liur, tanba ita konsidera ita iha limitasaun barak intermus ita-nia lei lubuk ida ke ita presiza atu hadi’a maibé iha parte ida mós ita nasaun ida ne’ebé hakarak promove ita-nia investimentu. Ita presiza investimentu para diversifika ita-nia ekonómia, ita labele tur nonok de’it, ita tenke esforsu tanba Indonézia besik liu ita ne’ebé pelumenus iha asaun konkretu ruma ke ita halo para defende dignidade, defende interese ita-nia nasaun ninian,” Nino dehan.
Tuir nia nu’udar ministru atu fasilita atividade ekonómiku iha Timor-Leste ne’e atraves husi polítika, lei ne’ebé mak di’ak, asegura interese ambiente negósiu ne’ebé mak saudável, kompetetivu no mós produtivu ida-ne’e mak hakarak.
“Ha’u hanoin ohin loron mundu globál, ekonómia mós nakloke, agora mós mundu halai ona ba zero tarifa, inklui mós iha ASEAN, aban bainrua ita tama mós iha ASEAN to’o tempu ida mós sei aplika zero tarifa, ne’ebé situasaun ida-ne’e mak ita enfrenta hela. Ne’ebé ita hakarak halo esforsu ho nafatin haree katak ida ne’ebé mak sai prioridade,” nia dehan.
Nia haktuir ohin loron ko’alia kona-ba diversifika ekonómia, Timor-Leste iha potensiá área barak, iha setór agrikultura, turizmu, peska, pekuaria, komérsiu indústria, konstrusaun, buat lubuk ida ke importante ida-ne’e mós bele sai hanesan área ne’ebé bele dada mós investor sira husi rai-liur.
“Naran katak ita labele tur nonok, ita haree ida ne’ebé mak iha oportunidade ita buka oportunidade ne’e no mobiliza ita-nia rekursu hotu para bele halo buat ne’ebé di’ak ba ita-nia nasaun,” nia konklui.
