Reportajen David da Costa
Komunidade Uma kain 75 ne’ebé maka hela iha mota ninin, iha Aldeia Fomento 1, Suco Comoro, Postu Administrativu Dom Aleixo, Munisípiu Dili, prontu koopera ho Governu, bainhira governu kria fatin ne’ebé dignu ba sira atu hela.
“Ami komunidade Aldeia Fomento 1, parte Mota ninin, ho total uma ka’in 75, prontu koopera ho Governu sem rezerva. Maibé ami ezize de’it konsiderasaun husi parte Governu atu trata ami ho dignu, hanesan ema umana no povu Timor leste,” dehan Portavos Komunidade nian ne’e, Lorenço, liuhusi komferénsia Imprensa, iha Mota Ninin Fomento 1, Sesta 26/04.
Nia haktuir tan katak sira mós rekoñese fatin ne’ebé dadaun ne’e sira hela ba iha Area Protezidu. Situasaun moris obriga tenke hela duni iha area refere, maibe uma ne’ebé komunidade hari’i ne’e ho sira nian kosar ben rasik. Tan ne’e Governu tenke toma responsabilidade molok muda sai komunidade husi fatin refere ba fatin seluk ho dignu.
“Ami ema Timor oan, moris iha Timor no kontribui mós ba Independensia rai ida ne`e. Serake governu la bele trata ami ho dignu hanesan sidadaun ida ba nasaun ida ne’e nian,” Lorenço kestiona ho kritika.
Portavos ne’e mos hatete katak hanesna povu baibain, povu dezempregu ne’ebé susar atu hetan osan iha foho tan governu seidauk kria kampu servisu iha Munisípiu, Postu Administrativu to`o area rural no remota sira. Tan ne’e povo foti inisiativa rasik hodi buka moris hodi sustenta ba sira família nia iha Dili.
“Ho razaun ida ne’e mak ami desidi hodi mai hela iha fatin ida ne`e hodi asesu netik ba rai henek mota nian atu bele tulun no halakan netik ami nia ahi matan loron ho kalan. Ami hatene katak fatin ne’e Area Protejidu, maibé dalan seluk ba ami laiha ona, dalan ida ne’e nu’udar alternativu hodi solusiona ba ami nia moris loron- loron nian. Estudante sira mos halo serbisu ho rai henek mota ne’e hodi selu transporte ba eskola no balun lori selu sira nia eskola ,” Portavos ne’e esplika liutan.
Lorenço mos hatete katak governu haruka atu fila ba ami nia Munisipiu maibé Governu rasik seidauk kria kondisaun hodi harí universidade sira iha Munísipiu. Oinsa ho mak joven ne’ebé nu’udar futuru nasaun nian, bele asesu ba edukasaun se la iha kondisaun. Tan ne’e Lorenço hakarak alerta ba parte relavante sira hotu, atu trata povu ida ne’e ho dignu nu’udar ema umanu, laos duni povu hanesan balada fuik no haneșan fali povu sira ne’e laos sidadaun ba rai ida ne’e.
“Ho asaun governu nian liu husi Sekretáriu Estado Asuntu Toponomia Urbana hodi halo hasoru ninia povu rasik ne’ebe hela iha Area Protejidu no espasu publiku, halo ami sente la seguru iha moris, nu’udar ema i nu’udar sidadaun ba rai ida ne’e. Nu’une ami husu liliu parte governu atu konsidera ami nia preokupasaun sira ne’e hotu hodi toma responsabilidade no hala’o dialogu direita ho ami komunidade afetadu aldeia fomentu 1 area mota ninin,” Portavos ne’e husu.
Nune’e mós Komunidade hela iha Area Mota ninin, Aldeia Fomento 1, Rio da Cruz, hateten, Xefe família uma kain 75 ne’ebé maka hela iha mota ninin ne’e, SEATOU mai tuir iha dalan ne’e avizu deit, sira la fó notifikasaun ba iha komunidade sira hela iha ne’e.
“Sira mai fó avizu deit ba ami, laiha karta nofikasaun ba ami. Depois la fó indimidasaun ba ami, governu rasik mai halo negosiasaun mos laiha. Maibé mai hanesan bandalsimu ida, mai ho forsa, polísia hamriik deit avizu katak ami husu ba komunidade hela iha area mota ninin atu husik fatin ida ne’e,” Lorenço hatutan liutan.
Nia hateten, serake komunidade sira hela iha ne’e atu halo mamuk fatin ida ne’e atu ba hela fali iha ne’ebe. Rai ida ne’e hamriik husi ruin ho ran. Komunidade balun hela iha ne’e nia familia balun mos luta ba iha rai ida. Tanba ne’e governu presiza trata komunidade sira iha ne’e ho dignu.
Husi parte governu nian rasik esplika katak Ekipa Konjunta ne’ebe ezekuta Lei hodi obrigatoriamente hasai komunidade ne’e halo serbsi bazeia ba Dekretu-Lei numeru 3/2024, 17 Janeiru, alterasaun dahuluk ba Dekretu-Lei numeru 51/2008, 27 Agustu, kona ba ijiene no orden publik. Asaun ne’ebe governu halo halo tuir Dekretu-Lei numeru 51/2016, 28 Dezembru kona ba Lisensiamentu Mensajen Publisitaria, no Dekretu-Lei numeru 2/2017, 22 Marsu, kona ba Sistema Jestaun Reziduu Solidu Urbana, inklui Dekretu-Lei numeru 3/2017, 22 Marsu relasiona ho Zona Estasionamentu Durasaun Limitada.
