Home Justisa Keixa Kriminál Hasoru Junta Militár Myanmar Nian Hatama Ona Iha TL  Atu Loke  Investigasaun

Keixa Kriminál Hasoru Junta Militár Myanmar Nian Hatama Ona Iha TL  Atu Loke  Investigasaun

932
0
Xefe Delegasaun no Diretór Ezekutivu hosi The Chin Human Rights Organization (CHRO) Myanmar, Salai Za Uk, (Foto-David)

Reportajen david da Costa

Grupu ida husi Myanmar The Chin Human Rights Organization (CHRO), ne’ebe  apoiu husi  Myanmar Accountability Project (MAP) ohin reprezenta vítima sira husi krime atrosidade ne’ebe akontese iha Mayanmar, hato’o ona keixa kriminál ida ba Ministériu Públiku Timor-Leste no husu atu loke prosesu investigasaun baJunta Militar Myanmar nian ne’ebé komete krime funu nian no krime hasoru umanidade,  kontra ninia Povu rasik.

Diretór Ezekutivu hosi The Chin Human Rights Organization (CHRO), Salai Za Uk, hanesan mos  xefe delegasaun, hatete, keixa kriminál ne’ebé grupu hato’o ona ba Prokuradór, inklui evidénsia kona-ba violasaun koletiva hasoru feto isin rua ida, masakre ba ema na’in sanulu, inklui jornalista ida no labarik mane ida ho tinan 13, oho Pastor Kristaun ida no Diákonu na’in tolu, militár sira mós halo atake aéreu indiskriminadu hasoru ospitál ida, no hamate pesoál médiku na’in haat no pasiente na’in haat.

Tanba ne’e responsabilidade ba krime sira ne’e, bele hala’o iha Timor-Leste tanba, tuir prinsípiu jurisdisaun universál ne’ebe existe iha direitu internasionál, autoridade husi estadu seluk, inklui Timor-Leste, bele foti asaun, independentemente vítima sira hela iha ne’ebé, no kriminozu sira hela iha ne’ebé, no independentemente país ida ne’ebé mak ema sira komete krime.

No krime sira ne’ebé Junta Militar  komete iha, Myanmar halo parte “kampaña violénsia ida ne’ebé planeadu, sistemátiku, jeneralizadu, injustu no indiskriminadu hasoru ema sivíl sira, liuliu ba ema kristaun sira, ne’ebé  konstitui maioria iha Estadu Chin.  

Tanba ne’e, haree ba pozisaun konsistente kona-ba direitus umanus husi lider polítiku prinsipál Timoroan sira no lian influente sira seluk iha país ida ne’e, Tanba sira fiar katak justisa iha Timor-Leste ne’e bele responde ba povu Myanmar nian iha tempu badak. 

“Ami ne’ebé reprezenta Povu Chin fiar, ho laran tomak, katak ami-nia apelu ba responsabilizasaun sei  hetan apoiu husi Povu no autoridade sira iha Timor-Leste. No ami hein, ho laran tomak, katak nu’udar sarani, ami nia orasaun ba justisa, pás no dignidade, hodi povu Myanmar nia naran, sei hetan resposta iha tempu badak”. Nia apela ba povu Timor,” dehan Diretór Ezekutivu The Chin Human Rights Organization (CHRO) Myanmar, Salai Za Uk, liuhusi konferensia Imprensa iha Otel Timor Dili, Tersa 13/01.

Tanba tuir dados husi CHRO, desde Jullu 2022, Junta Militár hala’o ona atake aéreu dokumentadu hamutuk 1,000 iha Estadu Chin. Uma liu 4,600 maka hetan destruisaun hosi atake aéreu sira ka sunu ho intensaun. Hamate ona ema sivíl na’in-478, inklui feto na’in-91 no labarik na’in-79. Pelumenus, instalasaun saúde 19, eskola 25 no edifísiu relijiozu 127, inklui igreja 78, ne’ebé hetan estragu ka destruisaun.

Situasaun violénsia iha Estadu Chin mós akontese iha nasaun Myanmar tomak. Tuir dadu sira ikusliu hosi ONU no fonte kredivel sira seluk, to’o 31 Marsu 2025, pelumenus, ema sivíl na’in 6,473 maka mate hosi forsa Junta nian, inklui feto na’in-1,487 no labarik na’in-748. Ema liu 30,000 hetan detensaun. Kuaze ema 2.000 mak mate ona iha detensaun militár inklui kazu sira, ne’ebé dokumentadu ho di’ak,  mak hetan tortura to’o mate. Ema na’in-172 hetan kondenasaun ba mate hosi tribunál sira ne’ebé kontrola hosi Junta Militár.  

ONU kalkula katak violénsia iha Myanmar halo ona ema liu millaun 3,5 dezlokadu. Maski besik millaun 20 maka presiza asisténsia, tuir ONU, militár sira blokeia asesu umanitáriu, inklui hafoin dezastre naturál sira,   dezignadanente,  rai-nakdoko iha Marsu 2025. 

Tuir estimativa kredível, ema Myanmar liu millaun 51 hakaat fronteira internasionál hodi buka seguransa, liuhosi kanál regulár no irregulár sira, ne’ebé mosu ona krize refujiadu rejionál ho dezafiu direitus umanus no umanitáriu sira ne’ebé boot tebetebes.

Nia, Salai Za Uk esplika, Povu Myanmar no Povu Timor-Leste halo parte Povu Sudeste Aziátiku, liu hotu husi períodu administrasaun koloniál (Myanmar ukun husi Inglaterra no Timor-Leste husi Portugal). Hafoin proklamasaun independénsia, povu rua ne’e sai vítima husi krime atrosidade barak komete husi ukun-nain sira. Iha Myanmar masakre dala barak akontese hanesan sira ne’ebé akontese iha Timor-Leste durante períodu 1975-1999. Ohin Povu Timor-Leste moris ona ho liberdade tomak. Povu Myanmar mós hakarak ida ne’e.

No Keixa ne’ebé hato’o iha Timor-Leste hetan apoiu hosi Myanmar Accountability Project (MAP) defende katak karik autoridade sira iha Timor-Leste deside loke investigasaun, ida ne’e sei haruka mensájen forte ida ba Junta Militar Myanmar nian, ne’ebé ecoa iha ASEAN tomak, katak situasaun iha Myanmar labele kontinua no tenke muda.Tanba ne’e Kazu legál iha Dili oferese oportunidade ba solidariedade internasional ho ema sira ne’ebé marjinalizadu no izoladu liu iha rejiaun ASEAN nian.

Nune’e mós  Salai Za Uk apela ba apoiu husi grupu sira sosiedade sivíl Timoroan, Igreja Katólika no kongregasaun  sira seluk no ba sidadaun no sidadán timoroan  hotu-hotu ho sentidu justisa. 

Direktór Myanmar Accountability Project (MAP), Chris Gunness, hatete, Myanmar Accountability Project hamutuk  ho povu Mayanmar no organizasaun direitus umanus mai aprezenta halo denusia iha Timor ne’e atu buka investigasaun no justisa tuir lei internasional iha Timor,  Tanba krimes ne’ebe juntas Militar halo hasoru ema sivil iha Myanmar no mai aprezenta iha ne’e tuir lei Timor nian.

“Ami mai iha Timor-Leste ne’e, tanba Timor-Leste mos iha esperensia uluk iha okupasaun, tanba ne’e maka vitima sira mai halo denusia iha nene’e, sira nia dialogu ho sosedade sivil no mos ema sira hasoru malu iha Timor, sira sente hanesan povu Timor-Leste komprende terus ne’ebe maka sira la’o dadaun agora, sira hatene ida ne’e entaun juridisaun ida ne’ebe bele simu sira ninia denusia. No sira iha espersana katak sistema iha Timor sei fó ba sira dalan ba justisa,” nia dehan.

Tanba ne’e fiar katak Timor-Leste iha sistema judisiariu ne’ebe indepedente no iha esparasaun ketak entre judisiariu, ezekutivu ou lezilatura sira. “Ami fiar katak ema hotu-hotu sei respeita indepedensia judisiariu nian,  ami reza no harohan katak sistema justisa  bele halo nia knaar tuir indepedensia ne’ebe ami rekoinese sira iha”.

Entertantu, Avogadu José Teixeira hatete, hetan fiar husi Myanmar  Accountability Project no mos husi The Chin Human Rights Organization (CHRO), no servisu hamutuk besik tinan ida ho balun, tanba papel ida ne’e importante tebes, la interese ba buat seluk menus, maibé hatene katak lei iha Timor-Leste no prosesu investigasaun iha Timor-Leste bele la’o no susesu katak sira iha direitu atu mai hato’o keixa iha Timor-Leste.

“Tanba ita nia arkitetura konstitusionál iha Timor-Leste liu-liu artigu 9 hakerek kalaru katak lei internasionál ida ne’ebé Timor-Leste mos tama iha komunidade hamutuk ho tratadu internasionais sira hotu, lori tama ba mos iha ita nia sistema legál. Iha ita nia kodigu penal rasik iha artigu 124 iha krime kontras umanidade, iha artigu 125 krime kontras funu nia. Tanba tuir juridisaun universál penal konseitu ida ne’ebe  iha mundu tomak aseita no simu no ami nia konkluzaun mos katak Timor mos iha Juridisaun universál nian, hanesan rai balun,”dehan Advogadu.

Nia haktuir hanesan oin sira dehan, iha Filipina sira hatama keixa ona, Indonesia mos sira primite ba juridisaun universál ninia, Argentina, Espainol no rai sira seluk ne’ebe iha juridisaun universal ida ne’ebe mai husi tradisaun direitu internasional ne’ebe hahú  iha tempu uluk kedas, desde segunda gera mundiál.

Timor-Leste mos adere ba konvinsaun Internasionais, importante hanesan konvensaun Zenevra nia kontra militar sira halo funu labele halo violasaun sivil, entaun prinsipiu estabelesidu husi juridisaun universál penal ninia ho Timor-Leste nia sistema juridiku maka bazeia ba hetan provas katak husi vitima sira rasik The Chin Human Rights Organization (CHRO) halo investigasaun klean ida atu entrega sira nia kazu iha Filipina no iha rai seluk hanesan mos Timor ne’ebe agora sira lori mai ne’e.

Iha alegasaun ne’ebe sira halo ne’e hasoru ema nain 10, ema nain 10 sira hotu ema militar iha Myanmar nian, tanba prinsipiu juridisaun universál penal nian ne’e katak ema sira hanesan Salai Za Uk ne’ebe la konsegue hetan justisa iha nia rai rasik, tanba nia sistema justisa la responsabiliza ema sira ne’ebe halo krime ida ne’e, sira iha direitu atu ba buka justisa iha rai seluk. 

“Tanba ita nu’udar rai ida Timor-Leste, ita mos tama iha komunidade internasionál ne’ebe promove solidaridade atu respeita direitu umanus, no la primite violasaun direitu umanus.Tanba ne’e evidénsia hotu-hotu ne’ebé ami aprezenta ba Ministériu Públiku iha Dili dokumenta ho kuidadu no konfirma filafali hosi CHRO. Aleinde ne’e, “Independent Investigative Mechanism for Myanmar” (IIMM), ne’ebé estabelese hosi ONU, bele halo verifikasaun ba evidénsia sira ne’ebé CHRO disponibiliza ba autoridade Timor-Leste nian atu ajuda sira-nia investigasaun,”nia deklara.

Print Friendly, PDF & Email

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here