Reportajen Crencensia de Castro
La nesesariu Parlamentu Sosa Kareta-Fo Prioridade Programa Esensial ba Povu Nia moris, relasiona ho politika Parlamentu Nasionál ne’ebe aprova osan sosa kareta 65 ba deputadu sira ho montante $4.2 millaun
Porta Voz Afonco de Jesus Mendonca hateten HAK nu’udar organizasaun direitus umanus konsidera la nesesariu sosa kareta ba deputadu sira, iha tempu ne’ebé povu Timor-Leste enfrenta hela kiak multidimensional (41, 8%), malnutrisaun (47, 1%), dezempregu 5, 1%, no dependénsia boot ba Fundu petroliferu. Desizaun sosa kareta la kontribui ba instabildiade nasional liu liu sustentabilidade Estadu nian tanba gastu desnesesariu.
Sira mos fo sai Dadus monitorizasaun HAK periodu 2024 iha Munisipiu Baucau, Viqueque, Aileu, Ainaro, Dili no Ermera, iha Suku 50, asuntu bee moos-husi uma kain 66,363, uma kain 70% asesu ona kanalizasaun, uma kain 15 % kontinua asesu bee matan ho mota no uma kain 15% kontinua asesu bee posu.
“Setor Agrikultura husi Suku 50, total irigasaun 54, Irigasaun ho kondisaun di’ak 11 no irigasaun kondisaun la di’ak 43. Total trator 28, kondisaun traktor di’ak 18 no kondisaun la di’ak 10. Setór Saúde-iha Suku 50-Postu Saude 41, Postu Saude ne’ebe asesu bee moos 37 no seidauk asesu bee moos ho di’ak 13, iha Postu Saude 31 iha aimoruk sufisiente no iha Postu Saude 10 mak menus airnoruk”. dehan nia
Nia hatutan katak Parlamentu Nasional nu’udar orgaun soberanu daruak iha ne’ebe deputadu sira hola knaar nu’udar reprezentante povu tenki diskuti ho Governu tau prioridade orsamentál tenke orienta no responde ba problema baziku ne’ebe kontinua sai problematiku (Saude, Edukasaun, Infraestrutura, Agriktulra no uma dignu) hodi responde ba nesesidade povu Timor-Leste nian.
“Situasaun hirak iha leten ilustra hela povu Timor-Leste moris iha injustisa nia laran, neʼebé kontribul maka’as hosi politika públika neʼebé diskriminativu, politika públika ne’ebe la inkluzivu, Husik no hamosu fitar violasaun direitus umanus no liberdade fundamental ba sidadaun sira”. Esplika nia
HAK hatoo rekomendasaun hodi husu ba Parlamentu Nasionál emediatamente tenki kansela sosa kareta ba deputadu sira
Osan kareta nian aloka fali ba prioridade povu nian hanesan (Saude, Edukasaun, Infraestrutura bazika ho Agrikultura)
Deputadu sira tenke hatudu ezemplu responsabilidade ba jestaun finanseiru no hatudu solidariedade ba povu.
Husu Parlamentu Nasional produs Politika Públiku tenke orienta ho objetivu prinsipát ba garante bem-estar povu nian, tuir Konstituisaun Artigu 6 ne’ebé deskreve kona-ba objetivu jerál ita nian rain.5. Parlamentu tenke garante transparénsia iha orsamentu hotu no fó asesu ba sosiedade sivil
“Deputadu Atu Servisu ba Povu, La’ós Sosa kareta prioridade ba povu, Edukasaun, Saúde, servisu, La’ós Kareta” dehan nia
Iha fatin hanesan Diretor Asosiasaun HAK, Feliciano da Costa Araújo hateten katak bele ka lae hapara sosa kareta ida ne’e tamba koalia konaba manutensaun, sempre husu bebeik manutensaun iha benkel ida ne’ebe, sera que troka oli ne’e tenke 300 dolares.
“Ida ne’e ita hakarak halo ona dehan halo presesu legal ida maibe ita hatama ita nia korupsaun iha laran, ida tan mak pajero sport ne’e kareta kualidade, maibe uja ba tinan 2, 3 deit att ona ka, ne’e perguntas ida ami hakarak husu ba nai deputadu sira” hatutan nia
Nia hatutan katak dalabarak ema hanoin katak kareta ne’e ba fiskaliza depois ba hasoru militante eleitor sira mais la liga jeneraliza dehan povu, hanesan foin lalais deputadu ida ba vijita militante sira , favor ida iha munisipiu sira ne’e kahur malu ne’e kor hotu-hotu iha ne’eba, ne’ebe to iha neba ne’e dehan povu atu bele lori sira nia aspirasaun mai iha ne’e, labele taka dalan fali ba ba povu no diskrima ida seluk labele dehan ne CNRT, FRETELIN, PLP no KHUNTO maibe ne’e povu Timor-Leste no labele ba fiskaliza loron ida nian maibe husu perdiem ba loron haat nian.
“Favor ida dala ida tan ba ami mak ne’e setor hotu-hotu ami tau ba importansia, maibe nai deputadu sira hanesan imi maka kria lei, imi maka matenek atu verifika buat sira ne’e favor ida orsamentu jeral do estadu tamba se la sala sei iha adjusta orsamentu ne’e kontinua hau hanoin ida ne sei aumenta tan 3 milloes ne’ebe nai deputadu sira tetu didiak ba situasaun refere”dehan nia
Nia hateten tan katak se karik deputadu sira kontinua sosa kareta ita hare ba oin saida mak akontese, tenke hatene atetude Timor nian ne’e dalabarak uluk ema dehan lafahek toba lalikan fanu ne’e kuidadu didiak.
“Ema kaer ita laos tamba ita traidor ba rai ida ne’e dalaruma ita komete krime ruma hanesan sunj ou estraga mak ne’e deit ne’e ita koalia antisipa hotu ona hanesan ne’e, ema sira ne’ebe ita haree uluk sobu hela nasaun ne’e, prezidente sei fo indultu ba sira ne’e be ita ida halo interese povu nian ne’e hanusa, deputadu ida rua agora koalia kalma ona antes ne’e koalia sadik la halimar, o sadik ne o sadik se, ne’e o sadik ida sadik sala ona, ita Timoroan ne lalika atu sadik malu” hakotu nia
Iha sorin seluk membru HAK Inosencio Xavier hateten se deputadu ida mak kestiona ba orsamentu entaun deputadu ne’e lahatene nia knaar ne’e mak iha artigo 92, halo lei, fiskalizasaun no halo desizaun politiku, orsamentu jeral estadu ne’e nudar asaun politiku ne’ebe parlamentu tenke halo.
“Koalia konaba knaar ne’e sira la halo sira nia knaar ne’e mak ema koalia iha fatin-fatin ohin ita halo konferensia imprensa se sira halo sira nia knaar sosiedade sivil, estudante, ema ho defisiensia la lakon tempo atu fo operasaun ba sira se sira halo sira nia knaar tuir artigo 92, tamba sira nia ignoransia tamba ne’e mak ita tenke lakon tempu atu kontra sira nia gahalok individualista iha estadu direitu demokratiku ne’e l”dehan nia
Nia hatutan se Parlamentu sira halo duni knaar fiskalizasaun ho lolos numeru kiak bele tun numerus ne’ebe liu husi orsamentu jeral estadu aprejenta bele rezolve ona, tamba sira la konsege halo sira nia fiskalizasaun ho lolos ne’e mak kiak kontinua, aimoruk iha hospital kontinua la iha mais deputadu sira 8 mil tama iha sira nia konta inus metin deit mos ba iha singapura.
