Home Analisa Husi Jeneru mai to’o Soe Foer: Dezigualdade Intelektual iha Timor

Husi Jeneru mai to’o Soe Foer: Dezigualdade Intelektual iha Timor

977
0

By Fernando Ximenes

Timor laiha nia vizaun dezenvolvimentu rasik, nia vizaun dezenvolvimentu istória, to’o ba revelasaun no ezisténsia kulturál ninian rasik. Husi lian, lei, instituisaun, polítika, kultura, istória, ekonomia, ajenda dezenvolvimentu hotu-hotu mai husi liur, no Timor hein lao tuir deit. Malae mai fo hanoin, ita foin bok-an. Malae mak koalia ne’e prioridade, urjente no los hela deit. Ne’e mak malae-minded hanesan Padre Martinho Gusmão haktuir. Klaru kultura laos harii ho forma autonomia, maibe atu ezisti nudar entidade autonomia mak dalan ba ‘independénsia total-kompletu’.

Autor refere ne’e nudar laloran malaenizasaun. Kala ba tiha Amerika, Australia, Portugal nst, mak foin hetan bensaun ba ideia emansipasaun/haforu. Maibe sira agora ne’e laos hanesan Casa dos Timores iha Portugal hanesan Vicenti Reis ‘Sahe’, Carvarino Maulear, Rosa Muki Bonaparte, ka iha Indonézia hanesan membru fundador Renetil sira, Fernando Lasama, Carlos Saky nst, ne’ebé hakaran ba libertasaun nasionál, ba ema, rai, no kultura.

Hafoin ukun-rasik-an, Timor hakur dadaun ona periodu demokratizasaun iha area sosio-polítika, ba nani daudaun hela iha sosio-ekonomia. Dauluk foku ba hametin lei-instituisaun, harii-dame, maibe agora hakur ba emprendedorismu, teknolojia-inovasaun no identidade polítika hanesan LGBTI. Dauluk nee peace-oriented,agora economic-orientation.

Demokratizasaun dudu husi liur, ho esperansa ida katak, atu halo instituisaun polítika no ema Timor nian sai rasional, no simu aitonka hirak husi liur atu hasoru laloran totalidade modernismu, ne’ebé Timor sei kiik, mii rai la bokon ne’e labele atu hasoru.

Friedrich Nietzsche, filozofu Alemaña, fizika-nain ba kultura, fo hanoin mai ita hotu kona-ba perigu iha modernismu. Ita nia haksolok (joy) bebeik ne’e selu ho kustu iha moris. Babain, hamnasa ho hahaek demais iha oras kalan, avo sira teri netik tiha tanba dehan ‘keta hamnasa demais, lae aban bele lori azar’.

Maibe la buat ida, Timor liuliu intelektual-sira barak iha Dili kan fiar katak espiritu protestantismu Weberian mak ita hotu nia mata-dalan moris no maromak foun. Katak o iha planu rasional, o nia moris mos rasional. Azar depende ba o nia determinasaun moris, o servisu makas, o mos moris diak. Maibe keta siguransa Maubere sira nia moris kala diak los ona karik eh, maske horuk deit kafe kopu ida, sira les matan husi tuku nem loraik to’o fali tuku nem dadersan. Tan ne’e, haksolok sei falun mos ho trajedia – azar.

Timor barak hateke ba vizaun progresu, modernismu, lójika dezenvolvimentu ne’ebé hatuur Europa Oeste to’o mai Singapora nudar lalenok. Maibe la hatene katak, ita mos halo daudaun Renato Poggioli nia ‘negasaun ba kultura’, ka Harold Rosenberg nia ‘tradisaun ida hodi hamonu fali tradisaun’ seluk – dezintegra no fragmenta espiritu komunal, kohezaun sosial ne’ebé laos deit Igreja mak hatuur, ka espiritu nasionálismu-estadu, maibe mos kohezaun tribal – lisan, ka valor lokalismu sira seluk tan.

Demokratizaun durante ne’e harii diskursu no reprezentasaun kulturál ne’ebé hakarak halo Timor sai Europa Osidental. Husi fali isu jeneru, soe foer to’o mai dezempregu bele hakotu ho kalkulasaun ekonometrika, atu hatudu deit se mak hanoin idealista, optimista, progresivu hanesan ema malae-mutin, no ema sira be hanoin taka-an, klot ne’e mak pesimista, eskeptiku, anti-dezenvolvimentu no anti-progresu. Sorin los mak hanoin no pratika malae-mutin sivilizadu no sorin karuk mak Oriente metan-midar ne’ebé estagnadu, tradisionalistiku, beik no rungu-ranga.

Dezigualdade intelektual mosu bainhira uza ona instrumentu sala ba analiza problema atual ne’ebé Timor hasoru. Problema soe foer, jeneru to’o ba panleru, dezempregu, urbanizasaun la koloka nudar naksalak sistema rejime neo-liberal no kapitalismu iha Timor ne’ebé buras no metin liu tan.

Kritika sosial ba problema ne’ebé iha mak dehan katak soe foer arbiru ne’e neon no disiplina laiha; dezigualdade jeneru ne’e tan patriarkal – hejemonia maskulinidade; dezempregu no foho tun mai Dili ne’e tan Timor oan mesak baruk ten deit. Lolos kedas uluk kolonialista sira dehan ba Maubere-Buibere ain-tanan ne’ebé mai fan sabraka iha atual Palacio do Governo nia oin.

Intelektual-delek sira, la haree problema nasaun iha nia totalidade relasaun sosial. Analiza ba problema ho lensa subjetivu ba problema subjetivu. Mas obrigadu. Tan iha kazu foer, neoliberal halo intelektual-delek sira ne’e tenta atu sai ‘responsible consumer’ ba problema plastik ne’ebé produs husi instintu destruisaun ba natureza husi kapitalismu. Destrui, dezintegra no desnaturaliza hotu ema, relasaun sosial no natureza, buat hotu em nome osan, razaun. avansu, teknolojia, no planu rasional.

Plastik namnaba, empreza-industria mak produs iha sistema kapitalismu nia laran. Bainhira demanda barak, han-gasta barak, plastik mos produs barak. Buat hotu em nome merkadu global, merkadu livre, maibe la hatene katak rai-horik, ai-horis no balada-fuik mos kee mohu ba daudaun.

To’o produs osan barak, foer mos barak ona, empreza sira fase liman tiha hanesan Pilatus. Hotu Timor oan ba raut no hamoos plastic foer, hodi hatudu-an dehan moris iha sidade tenki sai sidadaun diak hanesan iha Gregu antigu.

La haree katak, durante ne’e distribuisaun riku no rendimentu ba iha povu inbalansu ne’e mak halo ema foho tun mai Dili, ne’ebe ikus mai moris dezorganizadu no amenta foer plastiku iha Dili. Vaga servisu ida loke, ema atus ida mak ataka lesuk. UNTL tenki simu estudante rihun-ba-rihun. Ema tun nadodon ba bebeik mai buka moris iha sentru ekonomia, Dili no halai-tebes ba liur nudar traballador baratu iha Korea, Australia, Inglatera nst. Maibe la hatene katak, atan trans-atlantiku mak sai aitonka dauluk ba sistema kapitalismu ne’ebé moris buras durante tinan atus-lima (500) ne’e.

Kazu leten nee atu dehan deit katak, Timor laos hetan ameasa husi Malthusian, ka over-population, iha ne’ebé, ema ho idade tolu-nulu mai kraik mak barak maibe servisu laiha. Nafatin, sala distribuisaun, jestaun osan aat, korupsaun no fallansu intervensaun estadu iha ordem neoliberal-kapitalistiku. Timor rai sei luan, rai-mamuk produtivu sei barak, ema produtivu sei barak, no potensia selseluk tan.

Bainhira haree bebeik ho matan liur nian, ita sei haree problema ne’ebé Timor hasoru sai malahuk no mangame ba bebeik. Ikus sai bilan, ida ne’ebé mak atu rezolve uluk. Haree uluk mak kiak ba ezisténsia kulturál, istorikal, intelektual no material ka haree uluk mak neon ema ida-idak nian hanesan sira hamoos-dor plastik iha Dili laran babain hakaran ne’e?

Agradese tan neo-liberal/kapitalistiku halo ema satan ba problema sosial ho diskursu-asaun ‘self/an’. Katak “ema-ida” iha poder, ema-ida bele muda mundu, Katoliku nia dutrina karik, dehan salva-an uluk, fiar-an dehan individu ne’e independente. Maibe kuitadu, Malala, Eggboy nst, keta halakon ona kiak, rasismu, radikalismu, dezempregu, funu, mudansa klimatika, nst?. Ita hotu moris iha kadeia kapitalistiku. Sistema ne’ebe, matenek-nain sira dehan bele muda, no laos rohan-laek.

Problema ‘egolójikal subjektivismu’ ne’e nafatin buras, no saugati deit. Karik ema hotu konsiente ba revolusaun sosial, husi aspetu polítika, kultura, morál, intelektual no arte, hodi harahun tiha sistema produsaun sosiedade kapitalistiku no neo-liberal, ah ne’e mak Timor bele haforu an no dok husi moras kapitalistiku, neo-liberal no modernismu nian, neebe inklui ona hamoos-dor foer iha tasi-ibun sira nia problema!

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here