Home Memoria Loron Balibo Five Ba dala 45, Horta: Ita Labele Lakon Liberdade Espresaun

Loron Balibo Five Ba dala 45, Horta: Ita Labele Lakon Liberdade Espresaun

371
0
Dr. Jose Ramos Horta hamutuk ho Vice Ministru Estatal no Prezidente KI iha Balibo. [Foto: Francisco JDA | 16.10.2020]

Reportazen Adroaldo ‘Saretukau’

Estadu Timor hamutuk ho jornalista komemora loron Balibo Five badala 45 (jornalista nain 5) nain haat hosi Australia no nain ida hosi Nova Zealandia ne’ebe hetan tiru hoi tropas Indonesia iha fronteira Balibo-Maliana.

Liu hosi komemorasaun ne’ebe organiza hosi Konsellu Imprensa no Centro Nasional Chega! iha Balibo, Laureadu Nobel da Paz, Dr. Jose Ramos Horta ho sentiment kontente tanba sempre komemora loron Balibo Five ho jornalista sira.

Nia hateten luta ba ukun rasik aan, nia iha knaar ida mak espresa no fahe informasaun liu hosi media informativu sira.

“Ha’u nia misaun mak haruka informasaun ba li’ur, kuaze lor-loron ha’u ba rádiu Matebian, tanba uluk la iha e-mail, WhatsApp, transmisaun ba li’ur uza telegrama. Ha’u ba rádiu Markoni haruka mensajen ba governu Nasoens Unidas no ha’u konta sai jornal ida iha Austrália. Iha segundu ida nia laran ha’u haruka 400 telegrama ba li’ur. Iha Nova Yorke mos to’o iha ne’eba kuandu sira simu sira hatete, ami simu ita nia komunikasaun hotu”, hateten Dr. Jose Ramos Horta.

Membru Honorariu Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) ne’e mos haktuir katak iha tempu ne’eba iha preokupasaun konaba estratejia hodi haree no divulga informasaun ba internasional, tanbasa mak mai Balibo, tanba sa mak ba Bobonaru, tun mai Lebos balun iha Batugade nian, hodi hatudu prova ba mundu katak konflitu ka funu ne’ebe remata iha fulan ikus Agusto no Septembru 1975, katak bao in laiha tan ona funu sivil no FRETILIN kontrola 100% iha teritoriu nasional.

Ni hatutan istoria katak iha fulan Dezembru Ramos Horta konsege bolu jornalista Roger East hosi Darwin-Australia,hodi mai halo kobertura situasaun funu ne’ebe akontese hela.

“Ha’u la koñese nia no hau hatete nia prontu atu mai serbisu iha Timor. Ha’u ba Darwin ko’ali ho nia ami rua mai hamutuk, para halo saída? hahú kria primeira Ajénsia de Notísia Timor nian (East Timor News Agency). Ida ne’e mak komesa halo despaixu, Reuters iha rai li’ur. Roger East nia lakohi sai hosi Timor, iha momentu Austrália evakua ema hotu, nia úniku ke hela la sai, nia hateten ha’u ba foho ho FRETILIN para halo buat ne’ebé ha’u nia obrigasaun”, Ramos Horta konta tuir Roger nia istoria.

Liu hosi komemorasaun ne’e, Eiz Prezidente Republika ne’e husu ba Konsellu Imprensa no Centro CHEGA! halo esforsu hodi fo onra nafatin ba jornalista nain lima no jornalista sira seluk ne’ebe mate iha tinan 1999.

“Ita nia obrigasaun nu’udar Timoa oan, iha sira nia sakrifísiu, ita halo esforsu liu tan para garante liberdade imprensa iha Timor ho kontribui ba liberdade imprensa iha mundu.  Ita bele lakon buat barak, maibé buat ida ita labele lakon mak liberdade de pensamentu no liberdade espresaun”, dehan Laureadu Horta iha nia diskurus, kuarta kalan iha Balibo, 15/10

Iha parte sorin Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega! (CNC), Hugo Maria Fernandes hatete eziibisaun iha komemorasaun ba jornalista na’in lima iha Balibo ne’e mak nu’udar aktu kolaborativu ida iha trajédia ne’e.

Ezibisaun ne’ebé loje nu’udar aktu kolaborativu ida ba trajédia ne’ebé akontese tinan 45 liu ba, dala ida tan atu fo hanoin ita katak, iha konflitu ne’ebé de’it, sempre iha ema, sempre iha buat balu mak hetan estragu. Ho ita nia konflitu internal hahú iha fulan agostu 1975 to’o mai iha 1999, ema rihun ba rihun mak sakrifika sira nia aan, hodi hato’o buat simples ida, atu ezerse de’it direitu ba autodeterminasaun. Direitu ne’ebé mak moris nanis, wainhira ema ida hahú moris iha mundu ne’e no povu Timor halo ida ne’e durante tinan 24 iha períodu 1975 to’o 1999.

Ezibisaun ne’ebé komesa ohin kalan to’o aban ne’ebé ita sei haree, modelu mos atu dignifika luta naruk ne’ebé mak mai hosi primeiru períodu mundu jornalizmu nian, maibé mos partisipasaun ativu signifikante komunidade nian, komunidade ne’ebé mak hanoin de’it katak ba nia bele moris di’ak, livre hosi ta’uk ida ne’e mak ba nia independénsia.

“Livre hosi ta’uk mak forma ida hosi nasionalizmu, tanba ne’e mak CNC! hamutuk ho Konsellu Imprensa, komunidade Balibo hakarak komemora loron ida ne’e, no mos selebra vitória povu  nian. Hanoin ida ne’e mak halo ita ajuda trajédia tinan 45 ne’ebé mak akontese nomos atu fo hanoin katak iha asuntu balu mak seidauk rezolve”, hateten Hugo Fernandes.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here