Reportajen David Costa
Iha dokumentu primeira alterasaun Esbosu Lei Komunikasaun Sosiál Timor-Leste ne’ebé SEKOMS prepara iha artigu 38 B kona-ba Responsabilidade Penál iha artigu númeru 01 to’o númeru 07 jerálmente atu penáliza jornalista, media no produtu jornalístika ho ida ne’e Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) konsidera esbosu lei ida ne’e ema tauk ten maka halo hodi defende sira nian aan tanba esbosu lei ne’e maka aprova ida ne’e ameasa boot ba liberdade imprensa iha Timor-Leste no ba jornalista sira.
Xefe Advokasia Asosiasaun Jornalista Timor Lorosa’e (AJTL) Constansio Vieira, hatete, esbosu lei komunikasaun Sosiál iha artigu 38 B kona-ba responsabilidade penál ida ne’e ema tauk ten sira maka bele hamosu lei ne’e, so ema ne’ebe maka anti kritika maka bele hamosu lei ida ne’e, so ema ne’ebe maka la merese moris iha era demokrasia, sira ne’e merese moris iha ditadura nia laran hanesan uluk iha Soeharto nia tempu ne’e. Maibé lei ida ne’e sei esbosu hela, mais ida ne’e maka aprova duni, ameasa boot ba liberdade imprensa iha Timor-Leste no jornalista sira.
“Ida ne’e ita seidauk bele dehan lei maibé ida ne’e esbosu lei, se ida ne’e maka aprova duni ameasa boot ba ita nia liberdade imprensa liu-liu atividade jornalista, depois esbosu lei ne’e mos hatudu katak governu enves halo ita nia lei elabora ba oin maibé ita halo retorzeder, retorzeder ne’e siginfika ita mai fali kotuk, Agora iha seluk 21, ita adopta sistema demokrasia maibé ita nia lei sira ne’e hanesan uza ditadura ka hatauk fali jornalista sira,” dehan Xefe Advokasia AJTL Secos Vieira ba Neon-Metin via telefone Sexta 8/08.
Lei ne’ebe maka agora dadaun Sekoms prepara ne’e, lei ne’ebe maka asesora Sekoms husi Portugal maka halo, no copy loos husi lei Portugal nian maka mai, tanba iha Portugal ezemplu denunsia Kalunioja, disinfomsaun, informsaun falsu ka informsaun ne’ebe maka karik hakanek ema ruma, ne’e hotu-hotu kriminaliza ka penáliza, entaun bele tama prizaun.
“Maibé tanba sa maka Sekoms ka governu tenke ansi halo revizaun kona-ba lei komunikasaun Sosiál ou tanba durante ne’e ita haree katak laiha problema ida, ita hakarak halo revizaun ka hakarak aditamentu lei ne’e, entaun lei ne’e agora ita halo iha 2014 iha momentu ne’eba seidauk iha TV digital, notisia Online sira ne’e, entaun adita deit ida ne’e katak to’o agora ita seidauk, tanba ita nia lei ne’e hahu iha 2014 momentu ne’eba TV digital seidauk iha maibé agora TV digital iha ona entuan tau tan artigu ida para atu regula deit kona-ba TV digital sira ne’ebe hanesan konselu imprensa sira halo. Tanba Konsellu Imprensa sira halo ne’e, lei kapas tanba bele abranje lei ne’e bele regula laos ba media konvensional deit maibé regula mos ho media digital sira,”hatete Constancio.
“Entaun ita fila ba impaktu lei ne’e, karik lei ne’e tama ba iha vigor hatauk jornalista sira para jornalista sira labele kritika hasoru liu-liu governante sira, lei agora daduk lao ne’e iha direitu de resposta no ratifikasaun, maibé kuandu hamosu kona-ba penálizasaun ne’e Artigu 38 B kona-ba responsabilidade kriminal ne’e ita labele iha ona ratifikasaun ka direitu de resposta, produtu jornalista ida maka ofende o nia aan ka o sente la satisfas ho produtu jornalista ka notisia kona-ba o, entaun o laiha ona estra judisial , siginifika o laiha ona halo diskusaun, hanesan agora konsellu Imprensa halo mediasaun ne’e, maibé liu iha Ministeiru Publiku, ema ne’ebe sente ofendidu aprezenta ninia keixa ba Ministeiru Publiku no Ministeiru Publiku kontinua ba Tribunal hodi halo investigasaun,” nia afirma.
Entaun se ida ne’e maka akontese jornalista sira sei lakon ninia papel kontrolu Sosiál , se kuandu nia lakon ona nia papel kontrola Sosiál, entaun jornalista sira ne’ebe halo Investigativu ,sira sei lakon ninia papel ida kontrolu Sosiál ne’e, Tanba sira tauk, bainhira jornalista hakerek notisia ida kona-na deskonfia ema ne’e korupsaun, deskonfia nia halo krime, loloos informasaun pre-iliminar ne’e fó ba MP ka Polisia sira atu halo Investigasaun kona-ba produtu jornalista para hatene ninia versidade
“Ezemplu Ministru A deskonfia halo korupsaun ita fo sai ninia dokumentu sira ne’e, entaun ida ne’e sai referensia ba Ministeru Publiku ka Polisia sira para halo investigasaun ba dokumentus ne’e katak loos galae, se dokumentus ne’e lalaos entaun ema ne’ebe maka jornalista fó sai notisia ne’e nia tenke halo direitu de resposta ida para atu hatene ninia kauza lolos ne’e saida,” Nia subliña.
Esbosu lei ida ne’e la kontribu tanba ida ne’e hamate liberdade imprensa total, ida ne’e sei hamate, tanba ida ne’e bele Timor-Leste nia index liberdade imprensa ne’e sei tun ba beibeik, to’o ema bele sabit hanesan nasaun ditador iha demokrasia nia laran, tanba sa? Oinsa mak o sente liberdade enkuntu lei ne’ebe maka sei siji hela jornalista. Tanba Jornalsita ne’e hanesan manu ida karik ema halo tohar nia liras hotu, nia labele semo dok, halai deit labele halai maibé nia hanesan salta deit, tanba jornalista nia liberdade maka hanesan liras ne’e.
“Ita koalia kona-ba ita nia Index agora dadauk deit polisia ne’ebe halo investigasaun ba jornalista sira ne’e mos implika ita nia index liberdade imprensa sae tan ita hamosu lei ida para atu kriminaliza produtu Jornalistika, ida ne’e sei aat liu tan, depois hatauk Jornalista sira, sira sei halakon sira nia papel ida kontrolu Sosiál tanba halo sira tauk,” Tenik nia.
Tanba prosesu judisial ne’e kleur liu-liu maka hasoru ema sira iha poder politiku ne’e, fiar ka lafiar, sira ne’ebe iha poder politiku iha sirkulu ida nia laran, tanba hahú husi Juiz sira to’o mai, sira hanesan buat ida karik iha sirkulu nia laran hotu, ema sira ne’ebe ukun nain sae tan sira iha imunidade so halo prosesu ne’e kleur demais. Entaun bainhira Jornalista ida fó sai nia dokumentus ida, jornalista ne’e maka sofre, tenke sofre tanba sira sei dehan katak dokumentus ne’e la loos, agora sira dala ruma dehan sira la halo korupusaun, notisa ne’e bosok, sira sempre koalia ida ne’e.
Maibé jornalista sira laos tur-tur hakerek notisia, sira tenke halo entervista, sira tenke bazeia ba buat ruma, se agora ema ne’ebe maka fó informasaun falsu ba jornalsita sira entaun investiga maka ema ida ne’ebe fó informasaun ne’e, laos investiga fali jornalista sira, laos fali penálize produtu jornalistiku ne’e, tanba produtu Jornalistiku nia bazeia ba buat ruma maka nia hakerek notisa.
“Tanba jrnalista nia laos tur-tur depois karan deit notisa, se nia karan berita nia nia fó sai, iha ita nia lei hatete tenke halo direitu de resposta no ratefikasaun, se o nia notisia la loos, ema tenke fó direitu resposta ba ne’eba ka ralat ita nia notisia ne’e,” nia esplika
Maibe agora esbosu lei ida ne’e mos ralat laiha ona, sira sente katak notisia ne’e nia opendidu nia ba tribunal, nia ba MP, laiha tan dalan para halo direitu de resposta no ratifikasaun ida ne’e la eziste ona. Tanba ida ne’e sei limita liberdade imprensan, ne’e hakarak ka lakoi ne’e sei limita. Tanba ne’e Sekoms sira nia intensaun halo esbosu lei ne’e atu proteje nia aan, tanba durante ne’e ema halo kritika makaas hasoru governu sira liuhusi media, kuandu sira nia serbisu ladiak ema halo kritika duni, tanba povu sira seluk ne’e tenke halo serbisu di’ak, se sira halo buat ne’ebe loos, ne’e memang sira tenke halo buat ne’ebe loos, maibé povu seluk sira osan maka sira halo sala ka halo buat ne’ebe laloos tenke kritika.
“Entuan intensaun hamosu lei para atu proteje sira nia aan, para hatauk Jornalista sira para labele hakerek Kona-ba ema ne’ebe kritika hasoru governante sira, ne’e ema tauk ten maka halo lei ida ne’e no ema ne’ebe maka la merese atu moris iha era demokrasi, Tanba ita nia lei komunikasaun Sosiál ne’e di’ak hela, durante ne’e ema la komplen katak lei ida ne’e ladiak tenke hasai ida ne’e, ema hotu-hotu moris duarante tinan 10 resin ita haree ita nian index dala ruma tun sae agora ita penáliza tan serbisu jornalista sira, ita nia index ne’e tun tan deit,” nia explika.
No intensaun governante sira hamosu esbosu lei ida ne’e tamba atu proteje aan husi kritika sira hotu, tanba durante sira nia ukun ne’e, ema labele halo kritika sira, atu halo di’ak ka halo aat ema hotu tenke halo tuir deit, tanba artigu ne’e halo ema tauk, jornalista sira tauk, se maka hakerek fali notisia kona-ba ida ne’e para atu ba tama prizaun, entaun jornalista sira lakoi hakerek ona, entaun ida ne’e hatauk jornalista sira tanba ne’e maka sira hamosu artigu ne’e.
“Implikasaun maka se artigu ne’e maka aprova kuandu tama invigor ita nia liberdade imprensa sei foti pasu dala 10 ba kotuk, bainhira iha demokrasia nia laran maka jornalista sira nia lian ne’e kuandu ema impede ne’e demokrasia moras todan, tanba serbisu jornalista ne’e ita serbisu jornalismu tanba jornalista ne’e nu’udar klamar ba demokrasia, se kuandu ofendidu serbisu jornalista nian oinsa maka ita bele sente katak demokrasia ne’e saudavel, ne’e bele mate, atu hatete nune’e se kaundu artigu ida ne’e lao invigor laiha ona kritika, jornalista sira labele ona hakerek notisia kritika sira, opiniaun kritika mos labele ona, hasoru ukun nain lebele ona,” Nia esplika liu tan.
Esbosu lei ida ne’e hanesan mos uluk kriminaliza hamosu lei defamasaun no denunsia Kalunioja, iha oitavu governu ninia ne’ebe maka jornalista no asosiasaun sira halo demo governu hapara ne’e, agora governu ida ne’e kontinua fali, se deit maka ba ukun ne’e sira nia intensaun ne’e hotu-hotu hanesan, atu nune’e ema labele kritika tenke respeita Ministru sira, sira halo sala no nauk mos tenke bolu exelensia no respeita nafatin sira.
“Tanba Jornalista laos Juiz para dehan nia nauk, tanba ne’e maka buat hotu ne’e dehan tenke Tribunal maka deside, ne’ebe ita hotu hatene, kuandu Tribunal maka deside signifika ema ne’ebe maka iha imunidade nia sei la ba tuir prosesu julgamentu, no durante nia ukun ne’e ema la kritika nia atu halo saida deit husik nia halo, depois nia ukun hotu tiha maka nia foin ba hatan mas ne’e mos ba hatan ga lae? entaun lei ne’e kuandu tama ona vigor, Jornalista sira sei la hakerek Kona-ba notisia kritika sira, ida ne’e atu hatete katak Timor iha demokrasia maibe aplikasaun ne’e ditadura,” nia dehan.
Tanba ne’e, bainhira esbosu lei ne’e tama iha invigor katak sei impede jornalista sira nia serbisu hatauk jornalista sira ne’ebe ho karakter Investigativu, exemplu Neon-Metin ho Hatutan hakerek kritika uitoan sei la halo ida ne’e tan, tanba iha artigu esbosu lei ne’eba ne’e katak editor sira ou jornalista sira ne’ebe hakerek maka tenke ba. Ne’e xefe redasaun atu haruka jornalista mos sei la ba ida, tanba iha ne’eba ne’e responsabilidade kriminal ne’e siginfika jornalista ida ne’ebe maka hakerek ne’e, maske jornalista hetan briefing husi nia xefe redasaun maibé jornalista maka hakerek tenke nia maka responsabiliza.
“Entaun se maka hakarak atu ba hakerek ida ne’e, Jornalista sira ne’ebe maka mai ho karakter Investigativu sempre deskomfia Sekoms pratika ida ne’e no deskomfia Ministra Saúde sei halo ida ne’e, ida ne’eba, liafuan deskomfia ne’e sei la eziste hotu tanba nia sente katak Hatutan.com halo ha’u sente katak la konfortavel, halo ha’u ofendidu, ha’u hakarak lori sira ba tribunal, ha’u hakarak lori sira ba MP, bainhira MP maka bolu ona jornalista ba ne’e, sei kriminaliza tan katak ita desobedensia ba sistema judisiál jornalista tenke ba, entaun krime ne’e sei mosu tan,” nia hatete
Tanba esbosu lei ida ne’e ema tauk ten sira maka bele hamosu, so ema ne’ebe maka anti kritika maka bele hamosu lei ida ne’e, so ema ne’ebe maka la merese moris iha era demokrasia, sira ne’e merese moris iha ditadura nia laran. “hanesan uluk iha Soeharto nia tempu ne’ebe maka ita nia maun boot sira sempre konta mai ita, ita sempre lee, labele kritika Soeharto, kritika Soeharto o lakon, o tama prizaun no o nia media ne’e sei taka”.
Entaun saida maka parte husi AJTL halo, se kuandu lei ne’e maka hahu diskuite AJTL tenke halo manefestasaun, laiha tan dalan seluk tenke halo manefestasaun hasoru, tanba ne’e labele moris iha demokrasia nia laran maibé ninia pratika ne’e ditadura fali, AJTL labele aseita ida ne’e. “Tanba ne’e, sei lei ida ne’e kuandu hahu diskuite ona diak liu maka ne’e halo manifestasaun, se ita halo manifestasaun para atu hapara ne’e diak liu, se ita la halo manifestasaun lei ne’e maka ba, ita sei la vale, ita sei la halo buat ida”.
Nune’e mos Jornalista husi media Independente Cristina Ximenes preokupa tebes ho esbosu lei komunikasaun Sosiál artigu 38 B kona-ba responsabilidade penál, se Sekoms maka lori duni lei KomSos ne’e ba Konselu Ministru aprova signifika kriminaliza ona produtu ka servisu jornalista sira nian, nune’e labele halo buat ida, tanba lei mak prevalese hotu ona.
“Bainhira kriminaliza ona produtu jornálistiku ne’e ha’u hanoin la promove ona artigu liberdade imprensa ne’ebé konstituisaun RDTL mensióna iha artigu 40 ko’alia kona-ba liberdade ko’alia no informasaun nian, no mós artigu 41 ko’alia kona-ba liberdade imprensa no komunikasaun sosiál nian iha Timor-Leste,” dehan Cristina.
Se esbosu lei komunikasaun Sosiál artigu 38 B kona-ba responsabilidade penál ne’e maka aprova no implementa iha Timor-Leste. “Ne’e sei fó impaktu ba ha’u nia servisu nu’udar jornalista, labele halo krítika ba ema makaer ka poder na’in sira nia servisu, entaun ida ne’e la promove ona liberdade imprensa iha Timor-Leste”.
Se akontese duni mak Timor-Leste nia liberdade imprensa sei monu ba bei-beik, tanba Timor ne’e nasaun demokrátiku ne’ebé iha liberdade atu ema ida-idak espresa nia sentimentu bainhira haree no sente dezenvolvimentu ruma ka servisu ruma ne’ebé la’o iha nasaun demokrátiku ida ne’e..
Tanba ne’e rekomenda ba Sekoms la presiza kriminaliza servisu ka produtu jornálistiku nian, tanba iha konstituisaun artigu 1 garante katak Repúblika demokrátiku ne’ebé la presiza halo ida ne’e. Tanba nasaun Timor-Leste ne’e demokrátiku mak halo nune’e, hatudu saida ba mundu ema durante ne’e gava Timor-Leste ne’ebé adopta Direitus Umanus mak implementa lei barak, piór liu mak kriminaliza fila fali servisu ka produtu jornálistiku nian.
“Maibé ha’u husu Sekoms iha duni intensaun atu implementa lei refere, presiza estuda mós nia impaktu pozitivu no mós impaktu negativu ne’e oinsá. Maibé, ha’u espresa katak, Sekoms sei la implementa, tanba Sekom uluk nu’udar jornalista, ha’u hanoin nia hatene muito bem kona-ba servisu jornalista ne’e oinsá, maibé labele haluha katak ita nia nasaun repúblika demokrátika, nune’e la presiza implementa lei barak iha ita nia rain. Tanba ne’e jornalista sira livre hodi hala’o sira nia servisu hanesan buka informasaun sira, labele kriminaliza jornalista sira,” nia husu Sekoms.
Kona-ba esbosu lei komunikasaun Sosiál artigu 38 B Responsabilidade Penál ne’e, Neon Metin mos halo konfirmasaun ho Konsellu Imprensa Antonino Cesar Mali, Se aspirasaun no preokupasaun ne’e mai husi media no jornalista hanesan reprezentante media no jornalista nian, sei hato’o no luta hodi elimina artigu ne’e, maibé agora seidauk bele koalia kona-ba asuntu ne’e no KI sei rona uluk esplikasaun husi Sekoms kona-ba sira nia intensaun husi artigu ne’e maka saida.
“Labele tanba ami mos seidauk hatene intensaun husi artigu ne’e. Tanba ne’e mak hein, ami presiza hetan ukul esplikasaun husi Sekoms,” nia dehan.
Enkuantu Akademista husi Direitór Departamentu Komunikasaun Sosiál, UNTL, Roberto Pacheco, hatete, hakarak atu dehan deit bainhira atu ko’alia kona-ba esbosu lei komunikasaun Sosiál iha artigu 38 responsabilidade penál ne’ebe maka agora dadun Sekoms esbosa hela hodi lori ba iha Konselu Ministru atu aprova, iha artigu ida ne’e ko’alia kona-ba produtu media sira ne’ebe maka publika sai ba iha publiku, bainhira lei ida ne’e maka aprovadu siginfika katak autór sira ne’ebe maka sai autór ba iha publikasaun ba iha notísia, imagem ruma ne’e sira maka sei responsabiliza sira nia aktu ida ne’e.
“Ne’ebe ha’u hanoin ida ne’e hanesan ameasa ida ba sistema demokrasia iha Timor-Leste ninia tanba bainhira ita penáliza jornalista ne’ebe maka hasai filmajen ou hasai fotografia. Se nukazu ita kriminaliza ema hirak ne’e atu labele hasai fotografia ou halo notisia ne’ebe la kona membru governu ida nia laran, ha’u hanoin katak membru governu ou ema hirak ne’ebe maka sente prezudikadu ne’e, sira bele uza artigu ida ne’e hodi penáliza jornalista sira,” dehan Akademista husi Direitór Departamentu Komunikasaun Sosiál, UNTL, Roberto Pacheco iha Kampus Kaikoli UNTL, Sabadu 9/08.
Tanba iha Artigu 38 B iha pontu 2 ne’e siginifika katak responsabilidade kriminal kabe ba ema ne’ebe maka hakerek notisia, hasi fotografia, lolos. Bainhira jornalista ida nia halo nia knaar hanesan jornalista baibain, loloos labele kriminaliza jornalista mesmu nia sala maibé responsabilidade ne’e loloos ba iha instuituisaun ne’ebe maka jornalista hakna’ar aan ba, Tanba jornalista iha ninia instituisaun maka bele halo buat ruma ne’ebe maka jornalista ne’e halo. Maibé responsabilidade penál atu hatan ba iha Tribunál hanoin la presiza to’o iha jornalista, maibé ba deit iha nian instituisaun atu nune’e ema latauk atu sai jornalista ida.
Se kuandu Esbosu lei komunikasaun Sosiál iha artigu 38 B ida ne”e maka aprovadu duni laiha joven ida ne’ebe maka atu sakrifíka nia aan hodi sai mensajeiru ba iha sosiedade tomak, tanba jornalista ne’e hanesan mensajeiru ida atu bele hato’o lian sira ne’ebe maka laiha lian. No index liberdade imprensa iha Timor-Leste sei hetok ba beibeik no sei la promove liberdade imprensa iha Timor-Leste.
“Ha’u hanoin ida ne’e maka aprovadu ita nia liberdade imprensa tun ba beibeik tanba ita koko ona tau kanoru tohar ba serbisu jornalista nian ne’ebe maka laiha livre tan atu jornalista sira hakerek tan, tanba jornalista mos hanesan ema, nia mos tauk, keta halo ha’u nia produtu ne’ebe maka ha’u halo ne’e tun ba bele ofende ema seluk karik, entaun laiha jornalista ida ne’ebe maka atu brani tan atu halo investigasaun ida ne’ebe mais klean liu, tanba ida ne’e kapa tiha jornalista atu labele hato’o verdadeiru ba iha sosiedade,” dehan Akademista.
Akademista ne’e mos rekomenda ba Sekretariu Estadu Komunikasaun Sosiál (Sekoms) Expedito Dias Ximenes atu halo mudansa ka revee fila fali lei komunikasaun Sosiál liu-liu ba iha artigu 38 B. ” Ha’u hanoin ita bele hasai iha pontu 2 ne’ebe maka fó kabe ba jornalista autór ba iha textu ne’ebe maka ema atu kriminaliza ne’e hasai tiha ida ne’e, bele tau fali mensajen seluk hodi la kriminaliza jornalista sira”.
