Reportajen David da Costa
Ministru Interior (MI) Francisco da Costa Guterres, rejeita atu fó detallu kona-ba kazu osan falsu ho montante millaun haat-resin dollar amerikanu ne’ebé Ekipa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal husi Polícia Nasional de Timor-Leste deskobre iha Bidau, Dili, ho razaun katak investigasaun sei la’o hela.
Ministeriu Interior, Francisco da Costa Guterres, hateten, kona-ba osan falsu ho montante millaun haat-resin dollar amerikanu, ne’ebe maka ohin Ekipa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal husi Polisia Nasional Timor- Leste (PNTL) halo buska ne’e, Labele halo komentraiu lai tanba agora iha hela prosesu investigasaun.
“Hau labele update lalais tanba ida ne’e sei iha prosesu investigasaun, se loloos ita taka posivel para ita bele hala’o servisu ne’e ho diak liu tan, tanba kuandu ita loke, ita ko’alia ba publiku ema hatene hotu, ema ida autór sira ne’e no sira ida ligasaun ne’e bele halai lakon hotu, ne’e maka hau sei la atualiza buat barak mas hau dehan deit katak servisu ne’e kontinua nafatin,” dehan MI Francisco da Costa Guterres ba jornalista sira iha Palasiu Governu, Kuarta 15/04.
Nia haktuir, Prosesu investigasaun ba osan falsu ne’e sei kontinua la’o nafatin, maske hetan ona autór sira ba osan falsu ne’e mas buka tuir nafatin autór sira seluk para minimiza tiha sirkulasaun osan falsu sira n iha Timor-Leste.
No Prosesiu ida ne’e sei lori ba iha Ministeriu Publiku no MP maka sei lori ba Tribunal, tanba Tribunal maka sei foti dezisaun ba ema sira ne’ebe maka produs osan falsu ne’e. Tanba flasefikasaun ba osan ne’e halo violasaun grave no estraga nasaun nia naran.
“Ida ne’e violasaun grave ida, tanba ita bolu dehan katak flasefikasaun osan buat grave ida, ita tenke duni tuir para labele estraga ita nia ekonomia, labele estraga ita nia rai. Nia dehan.
Maibé sidadun se maka halo flasefikasaun ba osan ida ne’e labele temi sai naran, tanba kestaun segredu justisa mas ema sira ne’e iha tiha ona polisia no MP, no balun polsia foti tiha ona, no agora kontinua ba prosesu investigasaun nian.
Nia dehan, kona-ba osan falsu ne’e la’os iha Timor-Leste deit, iha nasaun sira hotu-hotu iha hela, entaun problema iha fatin barak la’o hela, maibé Timor-Leste konsegue detekta ida ne’e no sira sei la brani tan halo opersaun tan.
“Tentasoens barak la halimar mas ita maka atentu didiak ba ida ne’e, iha nasaun ne’ebe deit sempre iha problema, ita bele dehan hanesan ne’e, ema haree ba nasaun sira ne’e, tenta atu koko para kuandu sira bele prontu sira bele opera mas komu ida ne’e ita konsegue detekta hanesan ne’e sira sei la brani atu halo operasoens bara-barak iha ita nia rai, sira haree katak ita konsegue detekta barak ona,”nia subliña.
Nia esplika Prosesu atu hetan informsaun sira ne’e narauk, ida ne’e la’os tur-tur ba hetan deit, maibé prosesu ida naruk tebes maka foin to’o iha ohin Polisia sira ba halo buska ne’e.
“Ha’u lalika ko’alia sai, maibé durante ne’e ami la’o tuir kleur ona, kuaze ita buka tuir kleur, iha hela ita nia institusaun estadu ne’ebe maka seguransa ne’e, ita tenke agradese sira hotu-hotu servisu hamutuk hatene tuir hotu ona maka hodi kalan ne’e ita foti duni, prosesu ne’e naruk hela,” nia dehan.
Maibé kona-ba moeda falsu ne’e polisia koninua buka tuir nafatin, no balun mos hetan ona, maibé ida ne’e la loke ba publiku tanba loke ba publiku autór sira ne’e bele hatene no halai ses husi kazu sira ne’e.
“Ida moeda falsu ne’e ita la’o tuir nafatin, ita hetan tiha ona, detekta dadaun ona, foti balun dadaun ona, prosesu la’o hela, mas ami lakoi atu loke sai liur, tanba kestaun ida ne’e sensetivu uituan, ita ko’alia agora sira lakon ona, entaun ita kalma para ita kontinua nafatin akompañia,” nia informa.
Membru governu ne’e mos husu ba publiku sira kuandu sente osan sira kaer ne’e iha problema ruma bele ba hato’o iha Banku Central para haree osan sira ne’e, depois mak fó hatene, simu husi ne’ebe para polsia kontinua buka tuir sira.
“Husu mos ba ita boot sira hotu, se sente buat ruma karik favor informa lalais para ita bele buka tuir ida ne’e, tanba perigoju uituan ba ita nia nasaun, bele estraga ita nia ekonomia, ita nia moeda, bele lakon mos konfiansa internasinal ninia,” nia husu ba publiku.
Entertantu, ohin ekipa Diresaun Servisu Investigasaun Kriminal husi Polisia Nasional Timor- Leste (PNTL). Ezekuta mandadu buska husi Ministeriu Publiku (MP) ba armaien Y&W iha Aldeia Sagrada Familia, suku Bidau.Postu Administrativu Cristu Rei, Munisipiu Dili. no deskobre ka hetan osan falsu ho montante millaun haat-resin dollar amerikanu.
Mandadu Ministeriu Públiku nian ho Numeru úniku Krime (NUC) 0138/26-PNSIC fó forsa legal atuasaun DSIK nian hodi deskobre duni osan falsu (osan tahan) dollar amerikanu millaun haat-resin hatama iha books ne’ebe tau iha kaixa laran ho barankas lima.
Iha buska ne’e polisia detein kedas sespeitu sira, no suspeitu sira ne’e nu’udar sidadaun estranjeiru nain haat, kompostu husi ema nain tolu ho nasionalidade Xina no nain ida seluk ho nasionalidade Indonesia.
