Reportajen Silvino Freitas
Vizita Delegasaun Parlamentu Portugal (DPP) iha tinan 1991 Resistensia Nasional dos Estudante Timor Leste (RENETIL), prepara planu operasaun Aurora, neebe liuhusi manifestasaun protestu neebe garante ba mobilizasaun massa hodi ejiji direitu, tanba RENETIL analiza katak luta armada sei la manan forsa husi Indonesia nian.
Sekretariu Jeral RENETIL Joaquim Fonseca ‘Russuo’ haktuir, RENETIL nia planu aurora atu simu delegasaun parlamentu husi Portugal nian, nunee iha opersaun aurora iha komponente ezekusaun rua, halo asaun hamutuk, ho joven klandestina sira iha Dili no ida seluk maka atu halo iha Jakarta, nunee planu operasaun aurora neebe RENETIL prepara, hetan kritika husi komandu da luta katak, aktu insubordinasaun la hakruuk ba komandu, neebe halo planu mesak deit ba nia maluk sira, iha rede klandestina iha Timor, no laiha konsulta ba Komandu Superior da luta, iha funu iha potensia militar nune’e iha dokumentu nee hateten o conflito politico militar entre timor leste e indonesia nao preve uma solusaun armada afavor do povu maubere.
“RENETIL hateten ba komandu katak, iha funu ita sei la manan ho kilat, iha tempu neeba kedas RENETIL halo koorelasaun forsa, tau potensia forsa Indonesia nia iha sorin, no Timor Leste iha sorin, sukat sira ba malu konklui katak ita sei la manan funu ho kilat” dehan Sekretariu Jeral RENETIL Joaquim Fonseca ‘Russuo’ iha seminariu reflesaun loron masakre santa kruz iha salaun CNC Balide, (11/11).
Nia dehan tan, iha dokumentu aurora nee kontinua hateten katak rekonese superioridade inimigu nian Indonesia continua a de ter a sua relative superioridade estrategica dos areas verios de tecnico logistico efetivos, entaun ita rekonese katak Indonesia nia kbiit nee makaas liu ita, nunee dokumentu nee identifika katak Indonesia laiha argumentu politiku ruma, nia frakeza iha baze legal tanba iha direitu internasional labele sustenta ho argumentu, tempu neeba esplora ida nee hodi muda fali dalan konvensional ho kampana politika, tanba nee maka dokumentu nee kontinua hateten considerando o prosesu libertacao nasional e um prosesu da massa justo admitir qeu a solucao mais eficaz deve ser buscada a froma de luta que essas massa pode oferecer.
“RENETIL hateten, tanba funu ida nee solusaun ida posivel liu, sei mai husi massa nia partisipasaun, entaun ita tenke buka partisipasaun nee bele oferese” dehan Russuo.
Nia dehan tan, hafoin nee mak RENETIL lori dokumentu, hodi sai matadalan ba prosesu luta nunee iha tinan 1990 mai nia klaran, Komandante sira mai iha villa atu halo konsesializa ba massa mobiliza ema hodi halo protestu, laos abandona luta armada tanba nia kontinua sai hanesan klamar luta, maibe halai liu ba saida maka populasaun bele oferese, nunee mosu 12 Novembru, ita sente ajustadu maibe iha planu aurora preve ona posibilidade sira iha tempu neeba, planu aurora halo analiza risku obstakulu sira, nunee lisaun sira husi planu operasaun aurora nee kuandu komunikasaun balun la konsege iha resposta, RENETIL halo ona lisaun saida maka bele hetan, labele hein beibeik tanba laos ita mesak mak halo funu, inimigu mos halo funu mak ita passivu nia hakat dadauk ona, iha ita nia oin tanba nee ita tenke iha inisiativa atu bele responde ba situasaun neebe bele dezenvolve.
“Komandu kritika operasaun aurora nee dehan subordinasaun entaun saida maka RENETIL halo maun sira ohin tur neeba simu hamutuk ho RENETIL iha opsaun rua maka pasiva no desliga maibe RENETIL la halo ida nee nia halo auto kritika ida simu kritika husi komandu maibe esklarese nia pozisaun, iha relasaun ho fragmentasaun ho buat ida ohin ita koalia nee hau hakarak konta istoria ida iha tinan kotuk ami hamutuk iha Ossu komemora tinan 25 husi falesimentu kompaneru ida Bedino polisia tiru nia iha kuluhun iha 99 iha fotografia neebe sira tau nia kaer fatuk iha, iha altura neeba Jeneral Falur mos iha neeba hotu, kuandu hau atu ba hamriik iha palku atu fo liafuan omenajen ba nia, hau hateten ba jeneral Falur ita nia oan matebian nee fatuk ida iha ninia liman, uluk kuandu iha Indonesia nia tempu ami funu hanesan nee duni, ami funu ho fatuk ho suratahan ho kaneta, ho espanduk ho hakilar deit neebe aman sira atu konta istoria karik konta mos istoria fatuk nian, Jeneral Falur hatan ba hau sorte imi kaer fatuk, imi mos kaer kilat hotu karik ita lakon tiha ona” konklui SekJen RENETIL Russuo.
